De grootheidswaan van dr. Radovan Karadzic

Dr. Radovan Karadzic (47) is psychiater - gespecialiseerd in paranoia -, dichter, ex-voetbalmasseur, gokverslaafde, ex-gedetineerde en president van de niet-erkende Servische republiek in Bosnië. Kan een volk waarvoor een verloren veldslag uit 1389 voldoende aanleiding vormt de buurman aan de overkant van de straat de hersens in te slaan, zich een geschikter leider wensen?

Narcisa Kamberovic, psychiater uit Sarajevo, kent de Servisch-Bosnische leider sinds 25 jaar. Samen studeerden ze psychiatrie aan de Universiteit van Sarajevo en gedurende twaalf jaar waren ze collega's op de psychiatrische afdeling van het Academisch Ziekenhuis in die stad. Vorig jaar werd de psychotherapeutische vleugel van het ziekenhuis, waarvan Kamberovic het hoofd was, aan flarden geschoten.

Kamberovic (47) maakt sinds begin dit jaar deel uit van een team hulpverleners uit ex-Joegoslavië, die zijn gevraagd naar Nederland te komen voor de psychische begeleiding van getraumatiseerde Bosnische vluchtelingen. Zelf is ze van gemengde afkomst: haar vader is moslim en de familieleden van haar moeder zijn in Slovenië woonachtige Hongaren en Kroaten.

Kamberovic en Karadzic raakten in 1966 bevriend. Tijdens hun studententijd behoorden ze tot een vriendenclub, “waarbij etnische afkomst geen enkele rol speelde”. Later volgden ze samen tien jaar lang supervisie. Ze beschrijft haar voormalige vriend als “een energieke en charmante man, in privé-contacten enigszins ruw en met de neiging om in gezelschap te domineren”.

Karadzic ontwikkelde in de loop der jaren een eigenzinnige en omstreden manier van werken. Zo verrichtte hij een experiment met twee groepen patiënten, respectievelijk neurotici en psychotici, waarbij hij ze een oud "liefdesliedje' voorzong en vergeleek wat de reactie van de twee groepen patiënten op de tekst was. Het lied gaat over een meisje dat verliefd wordt op een jongen, wiens afkomst haar familie niet zint. Uiteindelijk steekt de moeder de ogen van haar dochter uit, de broer het hart en de vader de andere organen. Karadzic stelde vast dat deze bloedige tekst bij psychotici geen enkel effect had en bij neurotici gevoelens van angst opriep. De resultaten van zijn onderzoek maakte hij bekend op een congres. “Deze directieve werkwijze was absoluut onaanvaardbaar”, zegt Kamberovic, “want een psychiater die een thema opdringt maakt zich schuldig aan manipulatie.”

In 1985 raakte Karadzic opnieuw in opspraak. Een rechtbank veroordeelde hem wegens het onoorbaar accepteren van giften van patiënten en van het vervalsen van eigendomspapieren, ten behoeve van een groot landbouwproject dat hij wilde opzetten. De Montenegrijn werd op staande voet ontslagen op de universiteitskliniek en belandde voor elf maanden achter de tralies. In de gevangenis ontmoette hij Serviërs die eveneens waren veroordeeld voor fraude en van wie een groot aantal nu leidinggevende functies bekleedt in de Bosnisch-Servische hiërarchie.

Na zijn vrijlating probeerde Karadzic zijn baan als psychiater terug te krijgen, aanvankelijk tevergeefs. Dagelijks bezocht hij de kliniek in zijn strijd om rehabilitatie. In 1987 gaven zijn voormalige collega's toe en namen hem weer aan als psychiater in de dagkliniek. Inmiddels had hij zich als ideologisch leider ontpopt en zijn invloed onder de Servische bevolking van Bosnië groeide snel. Op 1 januari 1992 ging hij “met vakantie”, om nooit meer op de kliniek terug te keren. Kamberovic weet dat hij tot en met maart zijn salaris kreeg overgemaakt, een maand voordat de Bosnische burgeroorlog zou losbarsten.

In augustus 1992 verwoestte granaatvuur de nog op 9 oktober 1991 - in aanwezigheid van Radovan Karadzic - feestelijk geopende psychotherapeutische afdeling van het ziekenhuis. “Onze afdeling bevond zich op de bovenste verdieping van het gebouw en was de modernste psychotherapeutische instelling van ex-Joegoslavië”, zegt Kamberovic.

Als politiek leider is Karadzic totaal onberekenbaar. Hij zet zijn handtekening onder afspraken waarvan hij later beweert dat ze nooit zijn gemaakt en zijn uitspraken variëren van dag tot dag. Tijdens de vredesbesprekingen in New York ontstak hij volgens bemiddelaar David Owen in razernij en begon hij met deuren te gooien. Korte tijd later stelde Karadzic echter dat er sprake was van "een misverstand'. Vorig jaar dreigde hij West-Europa met terroristische aanslagen op kerncentrales als het tot een militaire interventie in Bosnië-Herzegovina zou overgaan.

Kamberovic is nog altijd verbijsterd door de metamorfose die haar voormalige studievriend en collega na zijn gevangenisperiode heeft ondergaan. “Hij was er lichamelijk en psychisch beter aan toe dan ooit tevoren. Het leek alsof hij zijn criminele handelingen niet had verwerkt maar had weten te transformeren in een gevoel van grootheidswaanzin. Hij begon zich ook steeds extravaganter te kleden. Tijdens vergaderingen die vijf minuten zouden moeten duren, was hij een half uur bezig zijn handschoenen aan te trekken.”

Op grond van haar persoonlijke ervaringen met Karadzic meent ze dat hij aan een "monosymptomatische krankzinnigheid' leidt. “Zijn zogenaamde grootheid biedt hij aan als het Servische archetype. Daarbij misbruikt hij zijn professionele ervaring als groepstherapeut door de massa te bespelen en een verhoogd zelfgevoel bij zijn volgelingen op te roepen.”

Kamberovic stelt dat Karadzic zijn eigen onverwerkte conflicten naar buiten toe projecteert, net zoals de Servisch-Bosnische massa dat doet. Karadzic weet volgens haar op een handige wijze de eigenlijke redenen van het conflict - de economische chaos en de val van het communisme - te verdoezelen en in plaats daarvan een vijandsbeeld te creëren. “Hij is zich nog wel bewust van hetgeen hij doet, maar het geweten ontbreekt. Hij stelt zijn eigen persoonlijkheidsstoornis in dienst van een krankzinnig ideaal. In die zin past hij dus perfect in het tijdsbeeld.”