Z-Afrika wil "duiwelse magte' bezweren; Mandela en De Klerk regisseren crisisbeheersing

JOHANNESBURG, 13 APRIL. Het was een uniek moment van crisisbeheersing. De president van de stemloze meerderheid en de gekozen president van de minderheid - in die volgorde - maanden het volk voor de Zuidafrikaanse staatstelevisie zaterdagavond tot kalmte. De moord op de charismatische zwarte leider Chris Hani dreef Nelson Mandela en Frederik Willem de Klerk tot een goed geregisseerde poging om samen een bloedbad te voorkomen.

Het politieke centrum van zwart en blank stelde zich duidelijker dan ooit op tegenover de extreme polen in Zuid-Afrika. Het was nodig. De dood van de held-bij-uitstek van de radicale zwarte jeugd door de geweerkogels van een verdachte blanke van uiterst-rechtse makelij kan de lont ontsteken voor een veel groter conflict. De schoten die Chris Hani (50) zaterdagmorgen velden, brachten een raciale burgeroorlog dichterbij dan ooit. Dit is het gevaarlijkste moment sinds de aankondiging van het einde van apartheid drie jaar geleden, schreef het blanke dagbad Beeld gisteren in zijn hoofdartikel, dit kan “duiwelse magte in die land loslaat”.

Dat besef was overal. Wat een loom Paasweekeinde had moeten worden, werd een viering van beproefde Zuidafrikaanse angsten. Van de blanke winkelier (“Je gaat je toch afvragen wat je hier moet, als je kinderen hebt”) tot de zwarte werkster (“Dit is een slecht land, hier komt nooit vrede”) - iedereen wist dat de afgrond een stukje dichterbij was gekomen. De kranten met zevenkolomsfoto's van de politicus badend in zijn bloed waren in recordtijd uitverkocht. De vrees voor de finale afrekening sluimert altijd in de blanke psyche. Zij leidt tot hoge muren, prikkeldraad, permanente emigratieplannen en gespannen afwachten tijdens momenten van crisis - zoals de afgelopen dagen.

Chris Hani, secretaris-generaal van de Zuidafrikaanse Communistische Partij en lid van het hoofdbestuur van het ANC, werd zaterdagmorgen even voor half elf voor de ogen van zijn 13-jarige dochter doodgeschoten voor zijn huis in Boksburg, een stadje ten oosten van Johannesburg. Hij had zojuist de krant gekocht bij een winkel in de buurt. Een man parkeerde zijn auto achter hem op de oprijlaan, stapte uit en vuurde enkele schoten van dichtbij. Hani werd in het hoofd getroffen en overleed ter plaatse. Een blanke buurvrouw noteerde het nummer van de auto waarin de dader wegvluchtte. De politie kon daardoor de auto met verdachte tien kilometer verderop aanhouden.

De arrestant is een 40-jarige genaturaliseerde Poolse immigrant, Janisz Walus, die elf jaar in Zuid-Afrika woont. Hij is lid van de extreem-rechtse neo-nazipartij, de Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB). AWB-leider Eugene Terre'blanche heeft meermalen opgeroepen tot een oorlog tegen “de communisten en terroristen” van het ANC. Gisteren verklaarde Terre'blanche dat de moord op Hani niet het gevolg was van diens huidskleur, maar politieke (communistische) kleur. Hoewel de politie in een eerste verklaring zei dat de moord een niet-politiek karakter had, onderzoekt men nu of Walus mogelijk de hit man was in een extreem-rechts complot. Die gedachte wordt gevoed doordat de aanslag goed leek voorbereid. Ooggetuigen verklaarden dat ze de afgelopen week een aantal malen dezelfde auto met een groepje mannen in de straat bij het huis van Hani hadden gezien.

De snelle aanhouding van de verdachte smoorde voorlopig de speculaties over wie achter de moord zat. Het optreden van de Zuidafrikaanse politici voorkwam verder een uitbarsting van “duivelse machten”. Behalve enkele incidenten die mogelijk een reactie waren op Hani's dood, zoals de moord op drie blanken in een township bij Kaapstad, en rumoerige protestoptochten ten oosten van Johannesburg, bleef het naar Zuidafrikaanse maatstaven betrekkelijk rustig in het hele land.

Politieke partijen van links tot rechts spraken hun afschuw uit en verbonden zich verbaal aan het onderhandelingsproces. Het leek of het land goed naar Mandela's televisie-toespraak had geluisterd. “De dood van Chris Hani eist van ons dat we onze zaak met nog grotere kracht en vastberadenheid nastreven. Met al het gezag tot mijn beschikking roep ik u op kalm te blijven en zijn nagedachtenis te eerbiedigen door een gedisciplineerde macht voor vrede te blijven”.

Terwijl een paar honderd ANC-vrouwen zich voor Hani's huis posteerden om rouwliederen te zingen, kwam de top van de alliantie van ANC-Communistische Partij-de vakbeweging Cosatu zondagmorgen in spoedberaad bijeen. Men besloot zonder aarzeling door te gaan met de onderhandelingen over een non-raciale grondwet, die onlangs na een impasse van een jaar weer waren begonnen. “De voortijdige dood van kameraad Hani zou als een inspiratie moeten werken om de voortgang van het proces te verzekeren”, zei ANC-secretaris-generaal Cyril Ramaphosa.

Geluiden uit het ANC om de onderhandelingen op te schorten en weer over te gaan tot massale protestacties, zoals geuit door de Natalse ANC-leider Harry Gwala, werden zo meteen gedempt. De voorzitter van de Communistische Partij, Joe Slovo, verklaarde dat het opschorten van de onderhandelingen precies de wens van “de moordenaars” van Hani is. “Elke suggestie om de onderhandelingen stop te zetten, speelt de moordenaars in de kaart. Hun doel is het proces te vernietigen. We moeten hen verslaan”.

Die houding werd weerspiegeld in de reacties van alle partijen van links tot rechts: als er krachten aan het werk zijn die het vredesproces willen ondermijnen, moeten ze geen kans krijgen. Tegenstanders prezen Hani. “Wij stonden aan de tegenovergestelde polen van het politieke debat, maar we waren beiden bereid de problemen van ons land via vreedzame onderhandelingen op te lossen”, verklaarde president De Klerk. Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi noemde het “triest” dat Zuid-Afrika een leider “van het kaliber van Chris Hani” verloor “terwijl hij zoveel had kunnen bijdragen aan het oplossen van de problemen in het land”.

Zo kwam Zuid-Afrika geschokt, verdoofd maar met beheerste politieke manoeuvreerkunst de eerste dagen na Hani's dood door. De potentie voor conflict is daarmee niet weg. In het hele land worden gedenkbijeenkomsten en demonstraties gehouden. Het ANC heeft woensdag als dag van nationale rouw aangekondigd en later volgt de begrafenis, die volgens Joe Slovo de grootste politieke manifestatie moet worden die Zuid-Afrika ooit heeft gezien. De komende dagen moet blijken of de gematigde ANC-leiding de radicale elementen in de townships nog kan bereiken nu de brug, Chris Hani, is weggeslagen.