Het CDA ruikt hier nog rooms; Prof. H.M. Kuitert over de hulp bij zelfdoding en de marges van de moraal

Als zelfdoding mag, mag hulp bij zelfdoding dan ook? Prof. Kuitert vindt van wel. De emeritus-hoogleraar ethiek trad afgelopen woensdag in Assen op als getuige-deskundige in de geruchtmakende strafzaak tegen de Haarlemse psychiater die een gezonde vrouw hielp bij haar zelfdoding. De rechters in Assen wegen nu af of de arts zich aan alle procedureregels heeft gehouden. Maar welk moreel universum treden zij daarbij binnen? In de trein van Assen naar Amsterdam: "De levensbeschouwelijke pressie achter de regulering is onmiskenbaar.'

Zijn persoonlijke betrokkenheid bij het onderwerp kan nauwelijks groter zijn. In de visie van prof.dr. Harminus Marinus Kuitert (68) speelt zich in de Nederlandse rechtszalen in wezen een levensbeschouwelijke veldslag af over de aanvaardbaarheid van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Kuitert, die onder meer lid is van de Gezondheidsraad en van de Commissie Aanvaardbaarheid Levensbeëindigend Handelen van de artsenorganisatie KNMG, publiceerde sinds 1981 over ethische vragen rond euthanasie, suïcide en zelfbeschikking. Onlangs verscheen zijn boek Mag er een eind komen aan het bittere einde. Zijn verbondenheid met het onderwerp heeft rechtstreeks te maken met zijn eigen dood straks. ""Ik zou het heel erg vinden als ik dood moest gaan op de manier waarop de katholieke bisschoppen dat voorschrijven,'' zegt hij. ""Nog afgezien van het mogelijke lijden, zou ik het een enorme innerlijke krenking vinden, dat iemand ànders mij dat opdringt. Dat ik niet zelf mag zeggen hoe ik dood wil gaan, dàt vind ik ten diepste krenkend, en dat veroorzaakt het pathos waarmee ik mij altijd verzet heb tegen de katholieke kerk en tegen een aantal protestanten die net zo denken.''

In de trein uit Assen, waar hij deze ochtend heeft opgetreden als getuige-deskundige in de geruchtmakende rechtszaak tegen de Haarlemse psychiater die in 1991 een gezonde vrouw hielp bij haar zelfdoding, spreekt Kuitert over het recht tot zelfbeschikking, de brede en de smalle moraal, en over de vraag aan wie het leven eigenlijk toebehoort: de staat of de mens.

Zo gesteld kan volgens hem het antwoord alleen maar luiden: de mens. ""Ons menselijk leven is niet het eigendom van de staat. Daar heeft de staat ook niet over te waken. De staat hoeft er alleen maar voor te waken dat je niet ten onrechte van je leven wordt beroofd. En de rechter speelt alleen een rol voor zover er aanleiding zou kunnen bestaan om aan te nemen dat er iets onregelmatigs is gebeurd. Voor de rest is het hele wetsartikel waarin hulp bij zelfdoding strafbaar wordt gesteld onzin. Immers: als zelfdoding mag, mag ook hulp bij zelfdoding.''

Minister Hirsch Ballin wil dat de rechter een veel grotere rol speelt. Vorige week heeft hij gezegd dat rechters "morele entrepreneurs' moeten zijn.

""In de samenleving bestaat een pluraliteit aan moralen en de rechter is niet waker over die moraal van de burgers. Het recht is de minimummoraal die de samenleving nodig heeft en die moet maximaal gehandhaafd worden. Dus zit er in de rechterlijke moraal nou net datgene wat wij allemaal nodig hebben om met elkaar te kunnen leven: elkaar niet doden, niet pootje lichten, al die normale simpele regels. Noch de officier van justitie noch de rechter kan zijn werk goed doen als hij zijn persoonlijke opvattingen thuislaat. Maar magistraten worden ervoor opgeleid dat zij bij hun afwegingen blijven binnen die beide spoorrails van de smalle moraal, die met ijzeren hand gehandhaafd moet worden. Hirsch Ballin kan niet bedoeld hebben dat rechters morele oekazes moeten uitdelen die buiten dat pad van die door de wet geregelde moraal gaan. Als ik hem op zijn mooist uitleg, heeft hij bedoeld dat de rechter best tegen een verdachte mag zeggen: "Meneer, u moet niet een ander niet doden omdat dat in de wet staat, maar omdat u beseft dat dat verkeerd is.' Daar heb ik niets op tegen. Ik heb niets tegen moraliseren.''

Dus bij de rechtszaak tegen de Haarlemse psychiater gaat het eigenlijk om de vraag welke waarden behoren tot die minimale moraal?

""Ja, de eigenlijke grote maatschappelijke strijd gaat altijd om de vraag of iets behoort bij de brede grote veelvormige moraliteiten waar iedereen zijn eigen weg mag gaan of bij de minimale moraal die uniform is, waar we niet onze gang mogen gaan terwille van de anderen. Daarom gaat het bij euthanasie, daarom ging het bij abortus en homoseksualiteit. Dat is de ideologische strijd die in het parlement gevoerd moet worden. Het onderscheid tussen smalle en brede moraal is noodzakelijk om te maken dat jouw buurman, of hij nu leeft volgens artikel 31 of islamiet is, zo goed mogelijk kan leven naar zijn levensovertuiging. Als je dat onderscheid niet maakt, betekent het misschien dat we allemaal rooms-katholiek moeten worden, omdat op dit moment een rooms-katholiek over de normen gaat. Dan heb ik nog liever de minister van binnenlandse zaken, Ien Dales, die lijkt mij wat nuchterder.''

Toen zij onlangs in de Kamer de Wet gelijke behandeling verdedigde, werd van kleine christelijke zijde tegengeworpen dat zij een staatsmoraal wil invoeren met die wet.

""Die wet zou alleen invoering van een staatsmoraal kunnen zijn, als we het er allemaal met elkaar over eens zouden zijn. Maar los daarvan: Ik vind dat scholen van de gereformeerde bond in de hervormde kerk best mogen zeggen dat zij homofiele leraren willen weigeren omdat homofilie bij hen zonde is. Daar is geen enkel probleem bij. Het probleem ligt bij het feit dat zij niet weten wat homofilie is. Daar moet je dus beginnen. Overigens geef ik het schoolbestuur geen gelijk, maar ik vind het instrument van de overheid verkeerd: het verbieden van het maken van onderscheid. Het juiste instrument is alle schoolbesturen op het ministerie van WVC laten komen en hun voorlichting geven over wat homofilie is.''

Is niet een bijkomend probleem dat het niet gaat om zomaar onwetendheid, maar om in een geloof verankerde onwetendheid? Daartegen helpt geen voorlichting.

""Wat dat betreft staat ons nog veel meer te wachten. Want we hebben het nu over gereformeerde bonders, maar denk eens wat we van de islam te verwachten hebben. Allemaal visies op leven, gezondheid en dood die wij waarschijnlijk niet delen. En waarvan ik denk dat je in een aantal gevallen heel veel ruimte moet geven en tolerant moet zijn, behalve als het weer gaat om die minimale moraal die maximaal gehandhaafd moet worden. Dus het is niet afgelopen met die schoolbesturen en de homofilie. Vergeleken bij wat er komen gaat, was dat flauwekul. Die pluraliteit in de samenleving moet veroverd worden met grote moeite: dat een islamiet islamiet kan zijn, dat hij mag stinken naar schapevlees en meer van dat soort dingen die vaak niet prettig gevonden worden. En misschien mag de gereformeerde bonder homofiele leraren kunnen weigeren. Hij zal op die manier de beste leraren mislopen, maar daar komt hij dan wel achter.''

Beschouwt u de euthanasieregeling van dit kabinet als het opdringen aan de samenleving van een niet breed gedragen moraal?

""Ja, dat idee heb ik. Er staat iets anders op het spel dan bij abortus. Daarbij kon je je nog voorstellen dat de wetgever zich wilde inzetten voor de bescherming van het leven van een ander. Nu geloof ik niet dat zo'n vruchtje al echt "een ander' is, maar het zou een ander kunnen worden. Bij euthanasie gaat het echter niet om het leven van een ander: ik zou hoogstens het slachtoffer kunnen worden van mijzelf. Je kunt niet een wet maken die dat criminaliseert. Daarom denk ik dat er veel meer levensbeschouwing in de huidige regulering van de euthanasie zit dan er in zou behoren te zitten.''

Maar uw opvatting is toch ook een levensbeschouwelijke, alleen een andere.

""Nee, ik verplicht niemand zich met euthanasie bezig te houden. Ik vecht alleen voor de vrijheid van mensen die dat willen, anderen dring ik niets op. Praktisch valt er wel te leven met deze regulering, maar als je het over levensbeschouwing hebt, dan denk ik dat de levensbeschouwelijke pressie achter de regulering onmiskenbaar is.''

Hirsch Ballin heeft twee maanden geleden in de Tweede Kamer gezegd: "Wij gaan er niet van uit dat het leven iets is waarover men zonder meer kan beschikken'.

""Ja, het leven is een geschenk van de hemel, en de minister van justitie waakt er in Gods plaats voor dat mensen daar met hun vingers van afblijven. Ik denk dat Hirsch Ballin zeer goed beseft dat zijn houding zo begrepen kan worden. Ik denk ook dat hij met deze regeling tegen zijn eigen overtuiging is ingegaan. Bisschop Bomers en de andere bisschoppen keuren de regeling immers af. Maar ik vermoed dat hij zijn handelwijze verdedigt met de redenering dat je in een plurale samenleving niet aan legal enforcement of morals kunt doen. Desondanks zit er in de regeling nog zoveel levensbeschouwing dat iedere buitenstaander dat ruikt. Het CDA ruikt hier nog rooms. Dat is niet altijd slecht, maar in dit geval vind ik dat niet goed.''

Hirsch Ballin waarschuwt voor eigengereid optreden van artsen. Op zichzelf kan enig wantrouwen aan het adres van de medische stand toch geen kwaad?

""Dat vind ik niet zinvol. Mensen doen niets anders dan zichzelf toevertrouwen aan artsen of het nou de huisarts is of de specialist in het ziekenhuis. Het is onredelijk om plotseling, als het gaat om het allerlaatste stukje leven, te zeggen: "En nu mag de dokter helemaal niets meer doen.' Dat is nergens anders op gebaseerd dan op het verzet tegen euthanasie. Want dat mag niet.''

Gaat het bij deze hele discussie in wezen niet om kleine nuanceverschillen? Volgens katholieken kan stervenshulp toch ook pijnbestrijding zijn met morfine tot de dood erop volgt?

""Dat zeggen ze op zijn best. Het staken van de behandeling mag ook. Maar dat zijn de verlichten onder de conservatieven. Er is ook een flinke stroming die het lijden verdedigt als onontkoombaar en door God gewild. Door God gewild? Door God gewild was ook met smart zult gij kinderen baren. Maar daar doen we toch van alles aan, al was het maar zwangerschapsgymnastiek. Het zijn allemaal zulke clichés. Ik vind het wel heel erg voor de katholieke kerk, tenslotte ben ik ook een christen en ik zie liever niet dat andere christenen hun zaak zo uitverkopen. Het lijden is door God gewild: het is onzin. Jammer.

""Het is ook jammer dat de protestanten in het CDA het laten gebeuren. Ik heb het dikwijls tegen ze gezegd: jullie laten je in de luren leggen door de katholieken. Tegen het protestantse CDA-Kamerlid mevrouw Laning heb ik een paar jaar geleden gezegd: Jij kon veel beter weten. Dan schrikt ze en zwiept net als de rest van dat wankelmoedige CDA van het maatschappelijke argument naar het argument van zelfbeschikking. Ik heb er zelfs een briefwisseling over gehad met premier Lubbers. Maar dat heeft een beetje geholpen: toen hij enkele jaren geleden eens in Australië was - verder weg kan niet - heeft hij gezegd dat hij de arts zou vragen zijn leven te beëindigen als hij zover was dat hij uitzichtloos zou lijden, of in ieder geval woorden van die strekking.''

Als het om uw eigen dood zou gaan, zou u opteren voor de Pil van Drion?

""Het probleem van de Pil van Drion is niet het feit dat meneer Drion een pil wil om zijn leven te beëindigen wanneer hij vindt dat zijn leven geleefd is. Het probleem is ook niet of dat wel zou mogen. Want waarom zou het niet mogen? Als je echt genoeg geleefd hebt, waarom zou je dan niet eerbiedig en in grote dankbaarheid je entreekaartje mogen teruggeven aan de Schepper. Het probleem is veel meer praktisch: wie verschaft die pillen. De publieke opinie staat helemaal niet afwijzend tegenover de ideeën van Drion. Maar het grote probleem is dat artsen overigens terecht vinden dat zij zijn ingehuurd om iets anders te doen, zij willen slechts in noodgevallen mensen uit het leven helpen.''

Blijft over: maak een goede afspraak met je huisarts over wat je wilt als het eind in zicht komt.

""Ja, en ik denk dat het zo meer en meer zal gaan. Het vervelende is dat we niet zelf een verstandig middel hebben om er een einde aan te maken.''

Een gifstaart, zoals een schorpioen?

""Ja. De meeste mensen spelen in hun leven wel eens met de gedachte aan zelfdoding, toch hebben we niet iets simpels tot onze beschikking. Behalve van het dak afspringen.''

Hirsch Ballin constateert een verlies aan moreel gehalte in de samenleving, is dat iets wat u onderschrijft?

""Als ik een rooms-katholiek hoor praten over het verlies van normen en waarden, denk ik altijd: hij bedoelt de rooms-katholieke moraal, en de bijbehorende hiërarchie van normen en waarden. Want dat is een belangrijk punt: de heersende normen en waarden in de samenleving zijn niet zo verschillend, maar de hiërarchie kan afwijken. Dus zeg maar: wat zet je bovenaan. Als ik bijvoorbeeld naar de dokter ga, geldt wat mij betreft bovenal dat de dokter niet iets mag doen, wat ik niet wil. Dat staat bovenaan. Dat mag je dan autonomie noemen of zelfbeschikking. En natuurlijk levert dat weer strijd op bij de dokter. Moet hij dat goedvinden of moet hij luisteren naar de autonomie van zijn patiënt. Uiteindelijk vind ik dat een dokter, zolang het om een compos mentis patiënt gaat, respect moet hebben voor wat die patiënt wil. Je hoort altijd onmiddellijk aan de hiërarchie van normen of iemand typisch rooms-katholiek denkt. In dat geval komt autonomie altijd op de allerlaatste plaats, aangezien het recht tot zelfbeschikking betekent dat je niet God of de natuurlijke geboden laat beschikken, maar dat je zelf ingrijpt. Dan zeggen katholieken: "Met welk recht doet u dat? Heeft u daar een legitimatie voor?' Als je antwoordt: "Ik ben mijn eigen legitimatie,' dan is de reactie: "Dat is nou net het einde van de cultuur. Zo gaan we eraan, daarom moet er meer moraal komen'.''

Het lijkt niet realistisch dat Hirsch Ballin alleen de restauratie van de katholieke moraal op het oog heeft.

""Toch lijkt mij dat het geval te zijn, maar het is verhuld. De katholieken hebben één verstandig element in hun leersysteem en dat is dat ze de katholieke moraal gelijk stellen met de natuurlijke moraal. Als je dat eenmaal door hebt, heb je heel veel door. Katholieken zeggen: "De natuurlijke moraal, daar doet iedereen toch van nature aan, meneer. Hebt u nooit gehoord van natuurrecht en van natuurlijke zedelijkheid?' Die truc is geijkt door Thomas. Bij hem kreeg die gedachtengang een mooie vorm, daar was Thomas scherpzinnig genoeg voor. Alleen de invulling was natuurlijk van het jaar 1275 en dat is zij nog. Het is een prachtig hiërachiek systeem. Met boven de natuurlijke moraal de bovennatuurlijke deugden. Daarvoor moet je typisch christelijk wezen: dus bijvoorbeeld Maria vereren, de eucharistie vieren en de paus gehoorzamen. Helemaal onderaan staat de tegennatuurlijke moraal, die is gereserveerd voor homo's. En de hele rest is onnatuurlijk, maar dat is lang zo erg niet als tegennatuurlijk. Als je die hiërarchie nou eenmaal in je kop hebt, weet je hoe het hoort. De bisschoppen redeneren volgens dit soort schema's. Het is tegen de natuurlijke moraal om het leven te beëindigen, daarom mag euthanasie niet.

""Nou is het wel zo dat de natuurlijke moraal de kerk niet nodig heeft. Die heeft geen openbaring nodig, want daarvoor is het een natuurlijke moraal. Dat zou dus betekenen dat de natuurlijke moraal los van de kerk kan lopen. En er zijn genoeg goeie katholieken die dat met hand en tand verdedigen. Neem bijvoorbeeld de Nijmeegse theologen, die doen dat. Maar de kerk gaat daar niet mee akkoord. Omdat echter niet te ontkennen valt dat de natuurlijke moraal niet kerkelijk is, hebben ze bedacht dat de kerk toezicht moet houden zodat de natuurlijke moraal gehandhaafd blijft. Zodat alles blijft zoals het altijd geweest is. Bij de huidige enorme explosie van in leven kunnen houden totdat je er bijna dood aan gaat, zouden de Nijmeegse theologen geneigd kunnen zijn te zeggen dat het natuurlijk is dat wij zelf verantwoordelijk moeten zijn voor ons einde. Maar de kerk kan dan zeggen: dat kan nooit natuurlijk zijn, want dat is het nooit geweest. Zo maken zij datgene wat in het jaar 1275 gedacht werd, voor eeuwig geldig.

""De goeie katholieken zien wel dat de redenering zelfs theologisch niet klopt, maar ze hebben geen poot aan de grond. De kerk bewaakt de natuurlijke moraal. Is daar de wachter over. En dat is de manier waarop de paus het op dit ogenblik doet. Hij spreekt de dokter toe en zegt wat hij moet doen en dat het natuurlijk is. Wat een slavernij! Wat dat betreft ben ik blij dat ik geen katholiek ben.

""Het idiote van dit hele hernieuwde ethische reveil van het huidige kabinet is dat ze er nooit uit zullen halen wat ze bedoelen. Ze bedoelen dat de samenleving een morele kant heeft en dat de samenleving niet zonder kan. Zeer juist, maar de meest simpele vraag slaan ze over: over wiens moraal hebben we het? En als je je dat niet realiseert, kom je natuurlijk in het vaarwater van de moraal van de procureur-generaal of van Hirsch Ballin. Als je vergeet te zeggen om wiens moraal het eigenlijk gaat, ben je òf argeloos òf je bent een boef: Een dwingeland die wil dat je zijn moraal naleeft.''