De twee gezichten van Wim Kok

Wim Kok is hoffelijk en bereidwillig. Maar de arbeiderszoon uit Bergambacht geeft ook toe: "Ik kom vrij koel over.' Hij is een man van paradoxen: de ex-Nijenrode-student die in zijn vakbondswerk opkwam voor de zwakken in de samenleving. Als minister van financiën beweegt hij zich even gemakkelijk op een World Management Forum als op de werkvloer van een Groningse drukkerij. Zijn maatschappijvisie werd gekleurd door oorlogsherinneringen aan de hypocrisie van rijke christelijke boeren. En door zijn militante vader, die het niet eens zou zijn met Koks welwillende houding tegenover de VVD. Maar bij een "paarse coalitie' voelt de PvdA-minister "niet een soort warmte'.

"Hello, Shimon', zegt Wim Kok bijna terloops tegen de Israelische minister van buitenlandse zaken. Peres komt geagiteerd aanlopen. Kok zet rustig, bijna traag, zijn glas witte wijn neer, staat op en verwijdert zich discreet enkele passen van het tafeltje. De Israelische bewindsman volgt hem, nog steeds duidelijk gestresst. Het geroezemoes-niveau in de lobby van het luxueuze Hotel Seehof in Davos is, half elf 's avonds, zo hoog dat beiden gedwongen zijn zich beurtelings voorover te buigen en hun oor voor de mond van de ander te houden.

""Ik heb een zwak voor die man'', zegt Kok als hij na een paar minuten weer gaat zitten. En terwijl zijn ogen Peres volgen, die inmiddels twee Russische journalisten te woord staat, praat hij verder op de ontspannen en relativerende toon die de meeste politici krijgen naarmate ze verder van huis zijn. ""We hebben vandaag al een half uur met elkaar gesproken. Hij was bitter over collega Kooijmans' veto tegen het bezoek van Hirsch Ballin aan Jeruzalem. Of Kooijmans het met zijn mensenrechten-hobby niet wat te ver dreef, wilde hij weten. Nou, nee, dat zie je verkeerd, heb ik gezegd. Ik denk net zo over jullie verbanning van die Palestijnen. Hij probeerde duidelijk Kooijmans en mij een beetje uit elkaar te spelen. In ruil daarvoor heb ik bij hem wat zitten vissen naar zijn moeizame verhouding met premier Rabin.''

De ontmoeting tussen de beide politici in het hotel in de Zwitserse wintersportplaats Davos vindt plaats in de coulissen van het jaarlijkse World Management Forum, een soort markt voor regeringsleiders, ministers, professoren, bankiers en groten uit de industrie. ""We kunnen hier heel ontspannen met elkaar omgaan, alles is off the record. Voor politici is zo'n sfeer erg ongebruikelijk.''

In 1977 is hij ook eens op dat forum geweest, vertelt hij, terwijl we besluiten nog een glas wijn te bestellen. Destijds als voorzitter van het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV). ""Ik moest een inleiding houden over de invloed van arbeiders op de economische besluitvorming. Velen zullen wel gedacht hebben, dat ik voorstander was van arbeiders-zelfbestuur'', zegt hij, grinnikend bij de herinnering. ""Ik kreeg er nog veel geld voor ook. De boekhouder van het NVV kwam me later geschrokken zeggen dat er vijfduizend Zwitserse franken waren overgemaakt.''

Twee verslaggevers van Het Vrije Volk vertelden hem destijds dat de aanwezige Nederlandse ondernemers het niet met hem eens waren geweest, maar dat ze wel vonden dat hij het goed had gedaan. ""Kijk, dat vind ik nou toch wel weer het leuke van Nederland. Een beetje dat oranjegevoel. Zo van: 't is helaas een vakbondsman, maar wel ónze vakbondsman. Amerikanen wilden van die Vrije-Volk-jongens weten wat ik verdiende. Omgerekend zo'n twintigduizend dollar per jaar, toen in 1977. "Dan moet het wel een communist zijn, want anders zou hij voor zo'n fooi niet werken', zeiden ze.'' De grijns op Koks gezicht wordt nog breder.

Rugby

Er zitten opvallende paradoxen in zijn leven. De arbeiderszoon uit Bergambacht ging na de HBS naar het Nederlands Opleidingsinstituut voor het Buitenland "Nijenrode' in Breukelen, dat bekend stond om zijn doordringende, enigszins bekakte VVD-atmosfeer. Kok moest er zelfs een upperclass-sport als rugby spelen. Als Andries Knevel in diens EO-talkshow afgelopen maandag Kok daar op wijst, reageert hij wat geprikkeld. ""Alsof ze in Bergambacht niet zouden weten hoe je een vork naast het bord legt.'' Na Nijenrode kwam er een wat meer op zijn jeugd aansluitende tijd bij het NVV, later FNV, en vervolgens bij de PvdA als Kamerlid en lijsttrekker. Als minister van financiën zit hij daarentegen opnieuw een flink deel van zijn tijd tussen bankiers en industriëlen. Tegenwoordig wordt er zelfs over een "paarse' coalitie gesproken, waarin Kok en Bolkestein broederlijk zouden moeten samenwerken.

""Als mijn goede vader - die al tien jaar dood is - nog had geleefd, dan zou hij zeker tot degenen hebben behoord die samenwerking met de VVD een hele stap vinden'', zegt Wim Kok daarover. ""Mijn vader had niets op met katholieken, maar hij had een nog veel grotere en diep gewortelde afkeer van kapitalisten, waar de VVD mee wordt vereenzelvigd. Natuurlijk is er ook een stroming binnen de PvdA die heel erg uitgekeken is op bepaalde uitingen van arrogantie van het CDA en op de manier waarop het CDA machtspolitiek bedrijft. Het CDA is ook niet voor nu en altijd onze natuurlijke partner, maar we zijn in 1989 weloverwogen met het CDA in zee gegaan; voor mij was dat geen gelegenheidsavontuur. We weten nog steeds niet helemaal hoe het afloopt, maar ik heb na die drieëneenhalf jaar niet het gevoel van: we gaan amechtig naar de eindstreep.''

Waar kwam de afkeer van katholieken en kapitalisten van zijn vader vandaan? ""Ach, wat die katholieken betreft, denk ik dat het vooral onbekendheid met ze was. Er woonden veel christelijke mensen op ons dorp, en weinig katholieken. Je had de christelijke boeren, de meesten behoorlijk rijk. In de oorlog hebben velen van hen zich schandelijk misdragen. Moest mijn moeder minstens zes kilometer op de fiets om haar laatste laken tegen een fles melk te ruilen voor dat ondervoede kind dat ik toen was. En op zondag zaten ze wel weer op de eerste rij in de kerk.

""Tegenover het kapitaal was mijn vaders afkeer nog groter, omdat hij dat aan den lijve ondervond. In de timmerfabriek waar hij werkte waren bazen, dat waren echte beulen. Toen kwam zo'n adviesbureau ook nog met de prikklok en moest er nog harder worden gepeesd. Mijn vader wilde niet onderop de lijst komen te staan; het was een keiharde ratrace die bij hem veel wrok heeft doen ontstaan.''

Vader Kok heeft zijn zoon als PvdA-leider noch als minister van financiën kunnen meemaken. Hij zou verbaasd zijn hoe deze zich ogenschijnlijk volkomen op z'n gemak voelt in het wereldje van glamour en macht van het World Management Forum in Davos, in de wandelgangen van het congrescentrum zowel als in speciale salons voor bewindslieden of andere uitverkorenen. De traagheid waarmee hij opstaat wanneer een in de hele wereld bekend politicus als Shimon Peres hem wil spreken, heeft bijna iets demonstratiefs. Zo van: ik loop geen stap harder voor je, ook al ben je nog zo belangrijk.

Koelheid

Deze reactie onderscheidt zich ook nauwelijks van die op een partijeenkomst in Huize Maas aan de Vischmarkt in Groningen enkele weken later, als een opdringerig partijlid aan z'n mouw staat te trekken. Een snelle blik, een signaal met de ogen: wacht even, man, zie je niet dat ik bezig ben. Hoffelijk, bereidwillig, maar in z'n eigen tempo, op z'n eigen voorwaarden, met een duidelijke zweem van koelheid.

In de dienstauto naar Den Haag geeft hij wat zuinigjes toe: ""Ik kom, denk ik, vrij koel over.'' Je kunt jezelf ook niet met een soort toverformule veranderen. Ik heb niet zo vreselijk de neiging me allerlei dingen te laten aanpraten om dat te veranderen, van die technische ingrepen: als je nu eens zus of als je nu eens zo... Dan val ik toch gauw door de mand, want dan moet je vreselijk goed kunnen toneelspelen. En daar ben ik niet zo goed in.''

De vraag komt aan de orde in hoeverre de persoon Wim Kok een rol speelt in de neergang van de PvdA in de opiniepeilingen van de afgelopen jaren. ""Het kan zijn dat dat ook een factor is geweest, of nog is'', zegt hij op beschouwende toon. Waarna hij uitlegt dat analyses van de teruggang van de Partij van de Arbeid al stagnatie in de jaren tachtig waarnemen, dus deels nog vóór zijn tijd als partijleider en zeker nog vóór de tijd dat de PvdA met het CDA een kabinet formeerde.

Kok: ""Er is onrust in de fractie over hoe het straks verder moet bij een slechte uitslag. Als je de zaken nuchter analyseert, moet je wel rekening houden met de mogelijkheid dat die onrust en die gespannenheid nog wat toenemen ook, in de komende periode. Geleidelijk aan zullen we wat in de peilingen gaan klimmen, maar als over enkele maanden de kandidatenlijst wordt opgesteld, gaan in de fractie drie zaken door elkaar spelen. Ten eerste het feit dat er minder ruimte voor de fractie op de lijst is, doordat er bewindslieden op terugkeren. Ten tweede doordat er ook fris bloed op de lijst moet. En ten derde doordat de dreiging van een tegenvallende uitslag dichterbij komt. Vanzelfsprekend speelt dat in het CDA ook, maar bij ons is dat wat sterker.''

Wim Kok sluit ook niet uit dat naarmate de verkiezingen naderen, blijvend slechte peilingen voor de PvdA een zekere radicalisering van standpunten kan stimuleren. ""Maar ik geloof niet dat dit forse proporties aanneemt. Mensen in de fractie hebben hun gevoelens, logisch, het gaat om hun toekomst. Maar er zitten mensen in met gezond politiek verstand en met gevoel voor verantwoordelijkheid.''

Kok wil op dit punt toch wel even kwijt dat er ""een zekere spanning zit'' tussen enerzijds een gebrek aan populariteit van de Partij van de Arbeid en zijn persoonlijke vertrouwenscijfers - die eveneens gepeild worden en die naar zijn zeggen vrij hoog zijn. ""Die cijfers zijn bij de WAO-discussie lelijk gedaald, maar ze zijn nu vrijwel terug op het niveau waar ik in het begin op stond, voordat die discussie over de WAO begon.''

Onrust

""Wat gaan we doen, Piet?'', vraagt Kok aan zijn chauffeur, als deze ineens een afrit van de Schipholweg neemt. Het verkeer zit als gevolg van een ongeluk al voor de splitsing tussen de A4 en de A44 zodanig vast, dat de chauffeur heeft besloten een sluipweg naar Roelofarendsveen te nemen om daar te proberen weer op de autosnelweg te komen. Even later rijden we over binnenwegen, temidden van een lange rij auto's.

In antwoord op een vraag of negatieve uitlatingen van partijvoorzitter Felix Rottenberg de onrust in de fractie niet behoorlijk hebben versterkt, zegt Kok dat hij ""het hele proces'' samen met Rottenberg en fractievoorzitter Thijs Wöltgens doet. Waarna hij een lang college houdt over zorgvuldigheid tegenover de fractieleden, over het zo objectief mogelijk wisselen van argumenten bij de voorbereiding van de kandidatenlijst.

""Ikzelf hou er niet zo van - en dat is geen kritiek op wie dan ook - om iemand geharnast duidelijk te maken dat hij toch niet zo geschikt is, als op datzelfde moment niet duidelijk is wie er dan wèl in aanmerking moet komen. Dat is een personeelsbeleid waar je op den duur beter mee uit bent, ten aanzien van de betrokkenen èn de media die dat hele proces in de gaten houden. Maar ik ben ervan overtuigd dat Felix aan dat alles op een degelijke en zorgvuldige manier inhoud geeft.''

Hier spreekt even een minder koele en afstandelijke Wim Kok; ook zijn toon wordt wat warmer. Dezelfde toon sprak uit een werkbezoek met Rottenberg, enkele plaatselijke bestuursleden, wethouders en gedeputeerden bij de Speciaaldrukkerij Lijnco in Groningen. Temidden van drukpersen die allerhande vormen van kettingformulieren uitspuwen, praat oud-vakbondsman Kok met de grafici als was hij een collega. De geringe afstand wordt wel het best geïllustreerd door een voor Kok klaargezet stuk Schwarzwalder taart met een Nederlands vlaggetje erop, op een tafel midden in een van de hallen. "Voor Kokkie' staat er bij.

Teleurstellingen

Over een verklaring voor de neergang van zijn partij in de peilingen hoeft Kok geen moment na te denken. ""Er zijn eigenlijk twee oorzaken'', zegt hij docerend. En dan volgt er een lange, wollige Binnenhof-zin over de "verwachtingen van de mensen' en "de harde praktijk van het regeren' voor een sociaal-democratische partij. ""We hebben zo lang in de oppositie gezeten en een deel van die periode ook zo scherp tegen het beleid geprotesteerd dat de overgang van het regeren veel teleurstellingen heeft veroorzaakt.''

Het tweede punt handelt over de sociaal-democratie, die in een groot deel van Europa aan betekenis heeft verloren. ""Ik hou het erop dat de val van het communisme en de ingrijpende omwentelingen in Europa die erop volgden er ook nog mee te maken hebben. Niet omdat wij met communisten werden geïdentificeerd, wèl doordat de rol van de staat, van de overheid aan betekenis heeft ingeboet en ook het vertrouwen in die rol van de overheid is verminderd.''

Bijgevolg groeien de politieke partijen in Nederland naar elkaar toe, ""of liever, ze groeien gelijktijdig naar het centrum''. Een duidelijk bewijs daarvan is naar zijn mening de veel beter verlopende samenwerking tussen CDA en PvdA dan velen hadden verwacht. ""Zakelijk is dit kabinet een hele homogene ploeg. Ik had aanvankelijk verwacht dat er in het kabinet meer spanning zou bestaan tussen ministers van de twee politieke bewegingen. Natuurlijk zijn er met een zekere regelmaat stevige discussies, maar die lopen lang niet altijd langs de partijlijnen. Op veel punten bestaat echt geen verschil tussen Bert de Vries (Sociale Zaken) en mijzelf. Je moet natuurlijk ook eerlijk zijn en constateren dat het CDA in Nederland een veel socialer gezicht heeft dan menige van haar zusterpartijen over de grens, zoals de CSU in Beieren.

""De verhouding tussen de fracties is mij eveneens meegevallen. Waarom is dat zo? Toen in 1989 het kabinet van start ging, hadden we een lange periode van confrontatie achter ons, ook al waren de laatste jaren de verhoudingen tussen CDA en PvdA al wat verzakelijkt. De traditie van die verhouding is er uiteraard ook niet een van harmonie, eerder van een zekere scherpte.''

Een ""markant punt van verschil'' met het CDA blijft voor Kok de manier waarop inhoud wordt gegeven aan het principe "werk boven inkomen'. ""Beiden praten we over werk boven inkomen, maar ik zeg dan wel: boven èders inkomen, ook boven dat van de leden van de Rotary.'' Daarover zullen naar zijn mening spanningen blijven ontstaan.

De "paarse' coalitie van PvdA, D66 en de VVD, een van de hete politieke thema's op dit moment in Den Haag. ""Op zichzelf is het prima dat echt alle blokkades voor eventuele samenwerking tussen de democratische partijen weg zijn. Tegelijkertijd houdt die discussie over een paarse coalitie voor mij iets onwezenlijks. Ik wil datgene waarmee ik bezig ben zo goed mogelijk doen en ik zit nu in déze coalitie. Die moet straks beoordeeld worden op wat ze in die volle viereneenhalf jaar heeft bereikt. Welnu, als je constateert dat je het goed hebt gedaan, dan heb je daarmee ook een zeker investering gepleegd in een vervolg van deze combinatie van CDA en PvdA. Eventueel uitgebreid met D66, als de verkiezingsuitslag daartoe aanleiding geeft.

""Om nu te gaan zitten strategoën over een paarse coalitie... De vlag die de lading dekt, is paars, maar wat is die lading eigenlijk? Wat moet het bijzonder-inhoudelijke daaraan zijn? Het enige argument dat ik hoor, is dat het een verademing voor Nederland en voor het CDA zelf zou zijn als het CDA ook eens een keer zou merken wat het is om in de oppositie te zitten. Ik begrijp die redenering wel: ieder moet de rol van de oppositie kunnen proeven. Maar het lijkt me nogal een magere redengeving voor een paarse coalitie. Laten we kijken wat we straks na de verkiezingen met een aantal politieke partijen kunnen klaarstomen.

""Als het straks blijkt te kunnen met een andere coalitie, waarvan het CDA geen deel uitmaakt, best. Ik ben daar niet afkerig van, maar ik heb daar niet een soort warmte bij. Met het werkelijk uitsluiten van het CDA van regeringsdeelname zou je hetzelfde doen wat VVD en PvdA vroeger steeds deden: elkaar uitsluiten. Bovendien, maar dat is een hele opportunistische overweging, hoe meer er wordt gesproken over per se een kabinet zonder het CDA, des te sterker maakt dat het CDA. Dat gaat een sentiment in de samenleving creëren van: hou die partij er vooral bij.''

De VVD probeert geregeld de PvdA wat op te stoken tegen het CDA, zegt Kok, in de trant van: nou maken jullie het ook eens mee. ""Maar ik garandeer je dat als de VVD weer samen zou kùnnen gaan met het CDA, dan moet ik de VVD'er nog zien die principieel voor paars kiest. Ik geloof daar geen snars van. Ze zitten nu in de oppositie en ze reageren hun frustraties wat af op het CDA. Maar als ze overmorgen de kans krijgen, maken ze een lange neus naar ons. En ik weet werkelijk niet of het bij D66 heel anders is. Als Van Mierlo de kans krijgt, moet ik nog zien wat hij doet.''

Mislukkeling

Als Wim Kok al na middernacht in de lobby van Hotel Seehof in Davos de vraag voorgelegd krijgt, welke ervaring hem in zijn leven het meest is bijgebleven, noemt hij zonder aarzelen de oorlog. Die heeft hem - net als zijn vader - ""nooit meer helemaal losgelaten''. Dat kwam ook door het bombardement op Rotterdam, dat hij zich ondanks zijn toen heel jonge leeftijd levendig kan herinneren. Het had echter nóg meer te maken met zijn "ontworteldheid', zoals hij dat zelf noemt.

""Mijn vader dook onder toen hij voor de arbeidsdienst werd opgeroepen en ik heb dus al die jaren alleen met mijn moeder de oorlog moeten doorbrengen. Ik heb aan die jaren vele angstige herinneringen, in het bijzonder aan voorbij marcherende soldatenlaarzen. Die hoor ik soms 's nachts nog. Maar ook de evacuées spelen een rol, die ons hele huis in wanorde brachten. Heel bepalend was verder de hongerwinter. Daarin heb ik echt schreeuwende honger gehad, terwijl mijn moeder vernederingen moest ondergaan bij de gaarkeuken en bij de boeren, waar ze probeerde wat eten te krijgen. En vlak na de oorlog, dat kaalscheren van moffenhoeren, ik vond dat angstaanjagend, domweg omdat ik niet begreep waarom dat gebeurde.''

Een andere ervaring heeft zijn leven - en dat van zijn vrouw Rita - eveneens sterk beïnvloed: hun geestelijk en lichamelijk gehandicapte zoon. ""Het bedrukt me nu niet meer in m'n dagelijks leven, in tegenstelling tot vroeger - in de perioden onze zoon het maar niet met zichzelf kon vinden. Als je hem na het weekeinde naar het tehuis bracht, liep hij je huilend na en stond het huilen je zelf ook nader dan het lachen. Je voelde je een mislukkeling, dat je een negenjarig kind niet langer in huis kon houden. Dat ging gewoon niet meer. Maar ik voelde me een hufter. Het drukte op me, ook tijdens die lange, moeilijke puberteit die hij doormaakte.

""Nu gaat het beter, maar het blijft moeilijk, speciaal voor mijn vrouw. Hij komt om de veertien dagen een weekeinde thuis en dan ben ik noodgedwongen toch geregeld niet aanwezig. Tegenover onze gezonde kinderen kan ik die afwezigheid op andere manieren makkelijker compenseren, tegenover hem niet. Het heeft me wel relativerender gemaakt: als je in dergelijke persoonlijke omstandigheden leeft, maak je niet zo gauw meer overal toestanden van.''

We keren via de parkeergarage terug bij zijn kamer op het departement van financiën aan de Korte Voorhout. Komt de PvdA na de volgende verkiezingen weer in de regering en wordt hij opnieuw minister? Voordat hij kan antwoorden, wordt zijn aandacht afgeleid, doordat op de brede gang voor de deur van de ministerskamer ineens een nieuw, designed, antracietgrijs bankstel staat, waar zich vóór het vertrek die middag nog een groep felgele, wat smoezelige fauteuils bevond. Kok kijkt er wat sceptisch naar, gaat er even in zitten. ""Daarin moet ik dus straks mijn opvolger, minister De Korte van de VVD of minister Ybema van D66 ontvangen'', zegt hij ineens breed lachend. Een vorm van sarcasme die zijn grote verlangen camoufleert om de PvdA en hemzelf opnieuw in de regering en op Financiën te krijgen.