De geest van een rechter met een bewolkte adelaarsblik

VPRO Cinema-primeur: Porte aperte, Zondag, Ned.3, 22.34-0.21u.

Soms zijn films bijna te mooi voor de televisie. Porte aperte ("Open deuren') ook. Een weelde aan beelden biedt regisseur Gianni Amelio, met betekenisvolle schaduwen, met gloeiende camerabewegingen, met acteurs die zelfs hun nekharen gebruiken om uit te drukken wat hun personage bezielt en bedoelt. Ik zag Porte aperte op een televisietoestel en ik zat te snakken naar een groot bioscoopdoek, naar haarscherpe projectie, naar machtig geluid. Maar tegelijk, en daar is televisievertoning weer geschikt voor, werd me de adem benomen door het drama dat regisseur Gianni Amelio kalm en strak ontvouwt, op basis van een roman van Sicilië-chroniqueur Leonardo Sciascia. Een drama dat begint met een mes aan een slijpsteen en binnen een minuut of twaalf drie brute moorden en een verkrachting toont. Een drama dat vervolgens naar binnen slaat en dat zich voor tachtig procent afspeelt binnen de muren van een rechtszaal en in de geest van een rechter.

Die rechter wordt gespeeld door Gian Maria Volonté. Met diens bewolkte adelaarsblik kijkt hij een wereld in die hem gaandeweg minder voorkomt als de zijne. De oorzaak is de brute moordenaar die het publiek inmiddels het Monster van Palermo noemt. Het is 1937 en Mussolini en zijn fascistische regering gaan er prat op dat hun wetten in alle helderheid maar één ding nastreven: gevaarlijke elementen worden automatisch onschadelijk gemaakt, zodat iedereen rustig kan slapen, achter "open deuren'.

Het proces tegen de man is een eenvoudige zaak, die alleen maar kan resulteren in de doodstraf. Tenminste, zo kijken de president, de andere rechters en de gezworenen ertegen aan. De beklaagde heeft alledrie de moorden bekend die we hem hebben zien plegen, op de directeur van 'Confederatie van professionele arbeiders en kunstenaars' die hem ontsloeg, op de man die zijn plaats bij die instelling innam en op zijn echtgenote. Zodra hij de gelegenheid krijgt, schreeuwt de moordenaar een verwarde verklaring uit over "zijn vertrouwen in de Duce en in God' en over de weerzin die hem heeft bevangen tegen "de bandieten die het fascisme hebben overgenomen'.

De rechter vraagt zich af wat de moorden met elkaar te maken hebben. Hij gaat zelf op onderzoek. Hij laat de moordenaar psychologisch testen, wat de man tot razernij brengt: “Ik ben gevaarlijk, maar gek? Nee. D'r zit goeie handel in dit hoofd meneer de rechter”. Zo te zien twijfelde de rechter daar nooit aan. Hij verhoort de getuigen niet routinematig maar langdurig en intensiever dan zijn collega's noodzakelijk vinden. Hij vraagt door en krijgt als antwoord geschutter of nietszeggende frasen. De moordenaar wordt er niet minder schuldig door, maar het gedraai van heftig zwetende, grijsgepakte ambtenaren legt gesjoemel en gesjacher bloot van een machtshongerig ambtenarenapparaat dat zichzelf voorstelt als onkreukbaar. Nog gaat de rechter verder. Het kille zwijgen van de weduwe van de vermoorde directeur - een vampier in de rouw maakte Amelio van haar - spreekt boekdelen, de twijfels die intussen groeien bij één van de gezworenen ook.

De moordenaar ergert zich intussen groen en geel. “Ik verdien de doodstraf, schiet me nou maar af!” schneert hij vanuit zijn kooi in de rechtszaal, “wat wil je toch, rechtertje?” Dat vraagt iedereen zich af. Amelio maakt zwijgend duidelijk dat de rechter het zelf eigenlijk ook niet weet, maar dat hij steeds meer inziet deel uit te maken van een systeem dat de mensen nooit en te nimmer met open deuren zal laten slapen. “Ik sluit mijn voordeur. Altijd.” verklaart hij tegen het justitiële hoofd dat hem gemoedelijk komt bewegen zich in te tomen. “We zullen net doen of we dat niet hebben gehoord” is het jachtige antwoord.

Porte aperte gaat niet over een held, en ook niet over iemand die in verzet komt. De rechter weet te verhinderen dat de moordenaar de doodstraf krijgt, maar hij weet heel goed dat de man in een later stadium van rechtspraak zijn executie niet zal ontlopen. Daar draait het ook niet om. Porte aperte vertelt iets onzegbaars, namelijk de wending die een geest kon nemen in het Italië van Mussolini en dat dat zo spannend kan zijn bewijst het grote talent van Gianni Amelio.