ALS JE VADER STALIN HEET

The Long Shadow. Inside Stalin's Family door Rosamond Richardson 308 blz., geïll., Little, Brown and Company 1993, f 65,60 ISBN 0 316 90553 4

Rusland heeft, lijkt het wel, in de twintigste eeuw alleen maar verliezers gehad. Eerst werd de contra-revolutie verslagen, daarna vrat de revolutie haar eigen kinderen op. Hele families verdwenen mee naar binnen. Nog voordat Trotski zelf werd vermoord, kwam zijn ene zoon om in de Goelag, de ander stierf onder verdachte omstandigheden op de operatietafel. Boecharins vrouw hoorde in het kamp dat haar man na een showproces ter dood was veroordeeld. Hun net geboren zoontje groeide op als wees in een kindertehuis. Vele duizenden minder prominente gezinnen raakten in soortgelijke omstandigheden.

Maar ook als je de top nog dichter nadert, kom je hoofdzakelijk verliezers tegen. De top, dat was Stalin. Zijn eerste vrouw, Jekaterina Svanidze, stierf ruim voor de revolutie een natuurlijke dood. Met haar stierven, zoals hij zelf zou hebben gezegd, al Stalins warme gevoelens voor mensen. Later, in 1918, trouwde hij met de tweeëntwintig jaar jongere Nadezjda Alliloejeva. Zij moet grote bezwaren hebben gehad tegen de bloedige collectivisatiepolitiek van haar echtgenoot. Dat zou een van de belangrijkste redenen zijn geweest voor haar zelfmoord in 1932.

Uit beide huwelijken had Stalin een zoon, Jakov uit het eerste en Vasili uit het tweede. Met alletwee kon hij slecht opschieten. Op zijn eenentwintigste deed Jakov een mislukte zelfmoordpoging; hij raakte alleen gewond. ""Haha'', was Stalins reactie, ""Gemist! Kan niet eens raak schieten!''

Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte Jakov net als miljoenen andere Sovjetsoldaten in Duitse krijgsgevangenschap. Zijn vader vond dat een soldaat zich had dood te vechten in plaats van zich over te geven. De Duitsers deden voorstellen om hun prominente gevangene uit te wisselen, maar Stalin antwoordde dat hij ""geen zoon Jakov had'' en liet hem aan zijn lot over. Ondertussen was Jakovs vrouw Joelia, tot Stalins ongenoegen een jodin, in het begin van de oorlog gearresteerd en zat twee jaar gevangen.

Uiteindelijk werd Jakov doodgeschoten bij een vluchtpoging. Zijn halfzuster Svetlana uit in Rosamond Richardsons boek The Long Shadow. Inside Stalin's Family het vermoeden dat het een uit wanhoop geboren, zelfgekozen dood was.

EEN WRAK

Stalins andere zoon Vasili raakte aan de drank, werd na zijn vaders dood vanwege zijn wangedrag tot gevangenisstraf veroordeeld en stierf in 1962 op eenenveertig-jarige leeftijd als een wrak. Van zijn vier kinderen kwam er maar één min of meer op zijn pootjes terecht. Stalins lievelingsdochter Svetlana, die later de naam van haar moeder, Alliloejeva, aannam, had enkele mislukte huwelijken. Zij nam met achterlating van haar kinderen de wijk naar het Westen, maar voelde zich daar ook niet gelukkig.

Svetlana schreef herinneringen en die vormen de beste bron voor Stalins privéleven. Richardson kreeg het goede idee de geschiedenis van Stalins familie te reconstrueren door behalve met haar vriendin Svetlana, ook te gaan praten met de familieleden in Moskou, Stalins kleinkinderen en de nakomelingen van Nadezjda Alliloejeva's broer en zuster.

Dit boek maakt duidelijk dat niet alleen de kinderen, maar ook de aangetrouwde familie, de Svanidzes en de Alliloejevs, zwaar onder de dictator hebben geleden. De broer en zuster van Stalins eerste vrouw werden in de jaren dertig gearresteerd; de eerste werd terechtgesteld, de ander stierf in de gevangenis. Ook Stalins zwager van de Alliloejev-kant, de medewerker van de geheime politie Stanislav Redens, eindigde in deze jaren voor het vuurpeleton. Nadezjda's zuster Anna, Redens' vrouw, en schoonzuster Jevgenia werden in de jaren veertig tot tien jaar eenzame opsluiting veroordeeld. En zo gaat het eindeloos door.

Niettemin was de familie oprecht geschokt bij Stalins dood in 1953. Tot op de dag van vandaag menen vele van de nakomelingen dat hij maar een deel van de schuld draagt. Gretig klampen zij zich vast aan de versie dat alle misdaden voor een belangrijk deel op het conto van de schurkachtige staatsveiligheidschef Beria moet worden geschreven. Hij zou Stalin in de naoorlogse jaren hebben gesoleerd van zijn familie, met de bedoeling hem zelf in zijn greep te krijgen. (Alsof dat de Stalin-terreur zou verklaren!) Ook zou hij Stalin een handje hebben geholpen bij zijn dood, een verhaal dat nu overigens tot op zekere hoogte wordt bevestigd door Stalins biograaf Dmitri Volkogonov.

Toch bestaat de familie die Richardson bezocht allesbehalve uit louter stalinisten. Die term is eigenlijk alleen maar enigszins van toepassing op Redens' zoon Vladimir (Volodja), een neef van Svetlana. Misschien nog wel het meest opmerkelijke dat uit het boek blijkt, is dat Stalins familieleden toch zulke betrekkelijk normale mensen zijn. De een toont zich een aanhanger van Jeltsin, de ander heeft ten aanzien van hem wat meer bedenkingen; het zijn, kortom, voor hun milieu gemiddelde Russen.

Richardsons boek is fraai gellustreerd met foto's uit het familiealbum van de Alliloejevs. De auteur is een oral historian, die eerder heeft geschreven over het Engelse dorpsleven. Zij is geen specialist op het gebied van de Russische geschiedenis. Stalins familie in Moskou heeft zij genterviewd met hulp van een tolk. Dat hoeft dat geen bezwaar te zijn, maar het heeft wel geleid tot een aantal missers. Bijvoorbeeld als zij Stalins adjudant, de "populaire' Kalinin, een "liberaal' noemt, of beweert dat Stalin in Tiflis een "jezuëtenseminarie' bezocht. Ook kan ik me niet voorstellen dat Molotovs vrouw Polina in 1948 in Moskou met Golda Meir Hebreeuws heeft gesproken, wel mogelijk jiddisch.

Richardson heeft het boek in samenwerking met Svetlana Alliloejeva een beetje een feministisch stempel opgedrukt. Volgens hun redenering werd Stalins vrouwelijke zijde - ""as we are all made up, yin and yang'' (zoals Svetlana het uitdrukt) - na het verdwijnen uit zijn omgeving van de vrouwelijke Alliloejevs niet meer gevoed, en raakte de balans daardoor zoek. Zo kun je alles wel verklaren, en in feite verklaart het dus niets.