Dichter Philip Larkin dubbelzinnig en vreugdeloos

Bookmark, BBC2, 22.40-23.30u. Deel twee, morgen, BBC2, 21.10-22.00u.

Kijk naar foto's van de dichter Philip Larkin en daar staat een streng kijkende, zelfs knorrige man in een keurig pak, die oogt als een bankier of een bibliothecaris. Dat beeld is in overeenstelling met het leven dat hij leidde, tenminste aan de buitenkant. Maar onder dit bekrompen uiterlijk bleek een rijk innerlijk leven te bruisen, vol humor en vrijgevigheid, bitterheid en zelfzuchtigheid, liefde en haat.

Toen Larkin in 1985 stierf, liet hij de opdracht achter dat zijn dagboeken verbrand moesten worden, en dat is dan ook gebeurd. Zijn bewonderaars, die in zijn gedichten hun eigen gevoelens konden herkennen, waren des te meer geschokt toen vorig jaar een selectie van zijn brieven en onlangs een biografie werden uitgegeven. De brieven zitten vol racistische opmerkingen, en de biografie onthult zijn chauvinistische houding tegenover de vrouwen in zijn leven. Deze boeken vormen de basis voor een tweedelig programma in de BBC-reeks Bookmark, waarin 's mans geheime leven aan het licht wordt gebracht.

Het eerste deel wordt vanavond uitgezonden en verhaalt over zijn jeugd in Coventry, zijn tijd als student in Oxford en het begin van zijn carrière als bibliothecaris aan de universiteit in Hull. In deze jaren was Larkin al bezig met het schrijven van gedichten, die met regelmaat in literaire tijdschriften verschenen en die hij ook op eigen kosten uitgaf.

In maart 1956 verhuisde hij naar Hull. Twee maanden daarna verscheen zijn eerste volwassen verzameling, The Less Deceived. De critici waren unaniem: Larkin werd uitgeroepen tot een talentvol en succesvol dichter. Maar hij bleef altijd bibliothecaris en koos voor een kleurloos bestaan ver weg van modieus, literair Londen.

Andrew Motion, schrijver van de biografie en gids in het Bookmark-portret, beschrijft Larkin als “complex en met verschillende gezichten”. Vrienden die aan het woord komen, zijn het met hem eens. Volgens schoolvriend Noel Hughes was de dichter “veel minder dan eerlijk omdat hij altijd veinsde.” Kingsley Amis, een vriend uit zijn Oxford-jaren, zegt over hun eerste ontmoeting: “Hij zag eruit als aardig en openhartig, wat hij niet was”.

Noel Hughes vertelt verder over het huis van de familie Larkin: “Het was er zeer orderlijk, heel stil en tamelijk ernstig. Ik gebruikte eens het woord "vreugdeloos', maar daar had Philip bezwaar tegen”. Een andere schoolvriend beschrijft een theevisite als “zeer spannend. Zijn vader was ontzagwekkend en Philip had enorm ontzag voor hem”.

Achter het strenge uiterlijk ging echter een romanticus schuil, hoewel Larkin zich altijd heeft gehoed voor het huwelijk. Hij was aantrekkelijk voor vrouwen en hield er tegelijkertijd een reeks minnaressen op na. Menigeen wilde met hem trouwen. Tegen de eerste zei hij: “Hoe kan ik schrijven als ik aan jou moet denken?” Kingsley Amis: “Ik had er al een idee van en later ontdekte ik dat hij een serie gepassioneerde vriendschappen met vrouwen had, waarvan ik niets van wist. Hij opereerde volgens een veiligheidssysteem waarin vriend A niets over vriend B kwam te weten.”

Larkin zelf vertelde vrienden: “Er is een vrouw die ik moet trouwen en een andere van wie ik echt hou”. Zelf heeft hij die twee vrouwen nooit geïdentificeerd. Ze verschijnen echter in het programma en praten over hun verhouding met Larkin. Vandaag de dag worden de gedichten van deze dubbelzinnige man met zijn dubbele moraal opnieuw tegen het licht gehouden. De jury heeft nog niet beslist of hij zijn reputatie mag behouden. Maar luisterend naar de voorbeelden die in het programma worden voorgelezen, valt op hoe sterk en fris sommige zijn gebleven.