De waarheid zoeken noch vinden; Gebeeldhouwde roman van Fleur Bourgonje

Fleur Bourgonje: De bedrieglijke warmte van vuur. Uitg. Meulenhoff, 116 blz. Prijs ƒ 24,90.

Lara, de ongeveer veertigjarige beeldhouwster die de hoofdpersoon is van Fleur Bourgonjes nieuwe roman De bedrieglijke warmte van vuur, gaat er vanuit dat de essentie, de waarheid, ergens in de ruwe steenmassa al aanwezig is en dat het slechts haar taak is om die uit te hakken en zichtbaar te maken. Haar probleem is dat ze deze hoge eis - het ontsluieren van de waarheid - niet alleen aan haar beelden stelt maar ook aan het leven en in het bijzonder aan haar al twintig jaar durende huwelijk met de fotograaf André.

Is het een wonder dat Lara, die zich nog maar nauwelijks heeft ontworsteld aan een ongezonde symbiotische relatie met haar moeder en een recente abortus niet heeft kunnen verwerken, op het punt staat gek te worden? In het eerste hoofdstuk, dat "Amsterdam, einde van de winter' heet, tobt ze met een in opdracht gemaakt beeld van een vrouw dat ze niet "af' vindt, maar dat ze ook niet af kan maken. Ze leidt aan een ernstige depressie, ziet waanbeelden en wordt overvallen door paniekaanvallen die tot fysieke verlamming leiden.

Bourgonje beschrijft de gekte die de beeldhouwster overvalt van binnenuit. Lara is van alles wat haar vasthield, losgeraakt. Het dieptepunt van de depressie gaat gepaard met een ongekende luciditeit die de weg naar haar genezing opent.

Die genezing, een verwerking van alles wat ze heeft doorgemaakt en een bijstelling van de onmogelijke eisen die ze aan zichzelf en aan de liefde stelt, wordt verbeeld als een reis door Mexico. Misschien maakt ze die reis niet echt. In het laatste hoofdstuk, dat net als het eerste "Amsterdam, einde van de winter' heet, wordt Lara wakker in haar atelier, waar ze aan het begin van het boek in slaap was gevallen. Ze kijkt naar het vrouwenbeeld en ziet dat het goed is. Haar reis heeft haar in contact gebracht met een natuurgenezeres en een beeldhouwster die haar leerden dat de liefde meer gebaat is bij raadsels dan bij waarheid en dat de essentie van kunst misschien wel voornamelijk in ambachtelijkheid schuilt.

Gemoedsrust

De manier waarop Fleur Bourgonje in deze roman te werk is gegaan lijkt wel iets op die van een beeldhouwer. Al het overtollige is weggebeiteld. Wat overblijft is een strak vormgegeven, geconcentreerd beeld van een vrouw dat zijn schoonheid ontleent aan de tegenstrijdige emoties die het uitstraalt. Het boek is opgebouwd uit - soms iets te opzettelijke - tegenstellingen, zoals Amsterdamse vrieskou tegenover verzengende Mexicaanse hitte, waarheid die tegelijkertijd leugen is, verdorven onschuld, enzovoorts, maar de bijna terloopse wijze waarop deze tegenstellingen zich oplossen, geeft het verhaal een wending die je bij Bourgonje niet verwacht. Vergeleken bij haar vorige boeken gloort er een heel klein streepje licht aan de horizon. Weliswaar is de somberheid niet geweken, maar er ligt niet langer alleen maar wanhoop op de loer en zelfs wordt de mogelijkheid van gemoedsrust, van een - voorlopige - synthese niet uitgesloten.

Misschien loopt De bedrieglijke warmte van vuur iets te mooi rond: de boel moet koste wat het kost bij elkaar worden gehouden. Bijna te mooi om waar te zijn is dat parallel aan de ontwikkeling van de hoofdpersoon ook haar echtgenoot verandert. Zoals Lara in haar kunst naar waarheid zocht, geloofde André met zijn foto's de onschuld te kunnen vastleggen. Van die onschuld had hij zonder het te beseffen een cliché gemaakt: sneeuwlandschappen en maagdelijkheid. Tijdens Lara's afwezigheid ontdekt ook hij een nieuwe waarheid: hij wil de onschuld niet meer vastleggen maar persfotograaf worden om te laten zien dat er misschien in schoonheid lelijkheid bestaat. Ook in de liefde wil hij waarheid vinden noch zoeken.

Fleur Bourgonjes boek is op verschillende manieren te begrijpen: als een verhandeling over de essentie van kunst en waarheid en de (on)mogelijkheid die te kennen, als een verslag van een midlife-crisis en als een verhaal over een liefdesrelatie waarin twee mensen ontrouw zijn aan hun te hooggestemde idealen, zich uit elkaars omstrengeling losmaken om elkaar vervolgens op een reëlere basis weer te vinden.

Toch is het allerminst zwaarwichtige kost. Bourgonje beschikt over een schitterende poëtische stijl en bewijst opnieuw haar meesterschap in reis- en sfeerbeschrijvingen. De levensvragen waar haar personages mee worstelen, worden afwisselend gepresenteerd als een spannende droom, een fascinerende kennismaking met Mexico en een alledaagse Amsterdamse liefdesgeschiedenis, zonder dat het verhaal zijn samenhang verliest.