Turkse letters

In Centraal-Azië woedt een "alfabet-oorlog'. Aangemoedigd door Turkije stappen vier republieken over op een gemeenschappelijk alfabet en, waarschijnlijk, het Latijnse schrift. Het islamitische Iran probeert de republieken daarvan te weerhouden.

Turkije, Azerbajdzjan, Kazachstan, Kirgizië, Oezbekistan en Toerkmenistan zijn het vorige maand eens geworden over een gemeenschappelijk alfabet van 34 tekens. Een beslissing die aangeeft dat na Azerbajdzjan nu ook deze vier Centraal-Aziatische republieken - zo gauw ze daartoe economisch in staat zijn - van het Cyrillische op het Latijnse schrift willen overstappen.

Saoedi-Arabië en Iran reageerden geschokt. Zij timmeren op hun beurt aan de weg om de Centraal-Aziatische republieken ertoe te bewegen het Arabische schrift in te voeren. En in hun ijver om de islam in de regio te verbreiden, sturen ze zelfs Arabische drukpersen naar de Centraal-Aziatische staten. Turkije heeft Saoedi-Arabië ervoor gewaarschuwd dat dit koren op de molen van Iran is, dat er via de islam op uit is zijn invloed in Centraal-Azië te vergroten. Om Iran enig tegenwicht te bieden wordt druk op het Turkse ministerie van cultuur uitgeoefend om printers, computers en typemachines met Latijnse lettertekens naar de regio te sturen.

De Turkoloog Sema Barutçu verbaast zich niet over de "alfabet-oorlog'. Ze is verbonden aan TICA, het agentschap van het Turkse ministerie van buitenlandse zaken dat hulp, projecten en programma's vanuit Turkije naar de Centraal-Aziatische republieken coördineert. En als zodanig verantwoordelijk is voor de conferentie vorige maand in Ankara, waarop regeringsvertegenwoordigers en academici van de zes landen hun handtekening zetten onder de verklaring van een gemeenschappelijk alfabet. ""Want in wezen hebben nu ook Kazachstan, Kirgizië, Oezbekistan en Toerkmenistan zich erop vastgelegd dat ze tot de Westerse invloedssfeer willen behoren'', meent Barutçu. ""Het Latijnse schrift is het symbool van een staatsvorm die is gebaseerd op wereldlijke wetten, de democratie en een vrije-markteconomie.''

Broedervolken

Vrijwel meteen na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie haalde Turkije de banden met de broedervolken in de Turks sprekende republieken aan. Op de taal-instituten van de Turkse universiteiten werd in samenwerking met collega's uit de Centraal-Aziatische republieken begonnen met de samenstelling van een gemeenschappelijk alfabet. Op een conferentie van de Marmara-Universiteit in Istanboel werd in november 1991 een eerste voorstel gelanceerd, dat op een bijeenkomst van schrijvers, linguïsten en andere academici in mei 1992 met slechts één wijziging werd aangenomen. Op verzoek van Baku werd de ä veranderd in een omgekeerde e. Azerbajdzjan had in december 1991 als eerste nieuwe Turks-sprekende republiek namelijk al een wet aangenomen om de omschakeling van het Cyrillische naar het Latijnse schrift te formaliseren. Gebleken was inmiddels dat de bevolking de omgekeerde e gemakkelijker vond dan de ä.

De invoering in Turkije van het Latijnse schrift dateert uit 1928. Onder leiding van de hervormer Atatürk zette het land vijf jaar na de vorming van een Turkse republiek in 1923 het Arabische schrift aan de kant. De overschakeling was een logisch gevolg van de Turkse wil om tot het Westen te behoren. ""Azerbajdzjan was Turkije hier in 1925 zelfs al in voorgegaan'', zegt Sema Barutçu. ""Tot men in 1928 werd gedwongen het Cyrillische schrift in te voeren, gebruikten de Aseri het Latijnse schrift. In het Centraal-Aziatische gedeelte van de voormalige Sovjet-Unie hield dat zelfs tot rond 1940 stand. Pas gedurende het bewind van Stalin werd ook hier het Latijnse schrift vervangen door het Cyrillische schrift.''

De Turkoloog vindt het dan ook niet zo verwonderlijk dat de Centraal-Aziatische republieken zich in navolging van Azerbajdzjan nu beroepen op hun taalkundige geschiedenis. ""Bovendien leent het Latijnse schrift zich veel beter voor de Turkse taal dan het Arabische schrift'', aldus Barutçu. ""Het Turks is rijk aan klinkers, terwijl het Arabisch het systeem van drie klinkers kent.''

Het gemeenschappelijke alfabet van 34 tekens, waartoe in Ankara werd besloten, is in wezen een verzameling van alle letters die de zes Turks sprekende republieken gaan gebruiken zo gauw de overstap naar het Latijnse schrift volledig is gemaakt. ""En de verschillende landen stellen uit de 34 tekens hun eigen alfabet samen'', aldus de Turkoloog. ""Zo kent bijvoorbeeld het Turkse alfabet 29 letters, die van Azerbajdzjan 32, terwijl Kirgizië plannen heeft voor een alfabet van 28 letters.'' Het is de bedoeling dat de tekens die niet worden gebruikt, op den duur wel worden aangeleerd. ""Maar de overstap op het gemeenschappelijke alfabet is minder ingrijpend dan het lijkt'', meent Barutçu. ""Voor Turkije beperkt het zich bij wijze van spreken tot een inlegvel in de taalboeken die nu op de lagere school worden gebruikt. En via de media kan de rest van de bevolking worden onderwezen.''

Linguïsten maken zich evenwel al op voor de volgende stap: de onderlinge aanpassing in de Turks sprekende republieken wat betreft de spelling en de grammatica en de samenstelling van een nieuw Turks woordenboek. ""Als ook dat is gerealiseerd'', zegt Barutçu, ""kunnen we bijvoorbeeld bij de VN aankloppen om het Turks binnen deze internationale organisatie als officiële voertaal geaccepteerd te krijgen. Want niet alleen in de zes Turks sprekende republieken die zich nu hebben vastgelegd op het gemeenschappelijke alfabet, maar van de Adriatische Zee tot in China wordt door zeker 185 miljoen mensen Turks gesproken.''