MAX CROISET 1912 - 1993; Waardig acteur

Max Croiset, die gisteren op 80-jarige leeftijd is gestorven, was een acteur die in alles het tegendeel van een toneelspeler leek te zijn: wars van wat naar klatergoud en opsmuk geurde, ogenschijnlijk ook wars van acteursijdelheid en huiverig voor grote woorden die niets te betekenen hadden. Hij speelde zijn rollen, schreef de kritiek menigmaal “met een felle geladenheid” en “een groot suggestief vermogen”, maar ingehouden tot het uiterste en met de kleinste middelen die hij tot zijn beschikking had. Er zijn maar weinig acteurs die op fluistertoon zoveel indruk konden maken als hij.

Als zoon van de in Multatuli gespecialiseerde voordrachtskunstenaar Hijman Croiset wist hij al meteen wat hij later wilde worden: hij doorliep de Amsterdamse toneelschool, haalde in 1934 zijn diploma en trad meteen toe tot de Amsterdamsche Tooneelvereeniging van Defresne en Van Dalsum. Croiset speelde in die jaren vooral jongelieden van goeden huize en heren met een aristocratische distantie. Tijdens de bezetting was hij ondergedoken en sindsdien was hij onder meer verbonden aan de Haagse Comedie, het Rotterdams Toneel en tenslotte het Publiekstheater, waar op dat moment ook zijn acterende zonen Hans en Jules werkten. Daarnaast trad Croiset, met zijn fijnzinnige dictie, op als voordrachtskunstenaar en declamator. Ook schreef hij gedichten en enkele op klassieke thema's gebaseerde toneelstukken als Oidipoes en zijn moeder en Iphigeneia en het landverraad. Zijn novelle Het petitionnement werd in 1950 door de letterkundige H.A. Gomperts, om “de geraffineerde stijl”, abusievelijk toegeschreven aan Vestdijk.

Niet bekend

Regelmatig speelde hij in tv-produkties en films, maar zijn enige filmhoofdrol was die van de plattelandsarts in Dorp aan de rivier (1958) van Fons Rademakers. Eén van de laatste films waarin Croiset verscheen, was Vroeger is dood uit 1987, waarin hij onder regie van Ine Schenkkan de langzaam maar zeker dementerende vader vertolkte: een man die vroeger procureur-generaal was geweest en nu met ogen vol onbegrip en vage wanhoop zijn lot onderging. Het ontroerende beeld van die man, die ondanks de plotselinge afhankelijkheid zijn waardigheid poogt te behouden, staat me nog tot in alle details bij. Het was een kenmerkende rol voor Max Croiset - een waardig acteur.