De ambtelijke stoel

HET SYSTEEM IS simpel en wordt in deze tijd van economische teruggang in de praktijk toegepast bij vele bedrijven: de personeelsstop. De eerste reacties op een dergelijke maatregel zijn voorspelbaar. De afdelingen of sectoren die het eerst getroffen worden, wijzen op de onmogelijkheid om met minder mensen hetzelfde werk te doen. Na dat protest voor de vorm volgt het denken en wordt inventief naar creatieve oplossingen gezocht.

Zoniet bij de overheid. Een personeelsstop om met dat drukmiddel elke vrijkomende baan en daarmee de organisatie te bezien, behoort tot de onmogelijkheden. Personeelsreductie wordt daar weggestopt in mooi klinkende begrippen als "grote' dan wel "kleine efficiency' operatie of "decentralisatie-impuls' om vervolgens te verdampen. De financiële taakstelling is de norm met als gevolg dat de meest bizarre kruisverbanden worden aangelegd. Het ministerie van justitie heeft voldaan aan zijn efficiency-opdracht, nadat de hogere opbrengst van boetes onder die noemer was geboekt. Zoals een ambtenaar van het ministerie van binnenlandse zaken onlangs schreef: In Nederland onderscheidt men zich als bestuurder door bedrevenheid, niet door gedrevenheid.

Minister Dales van datzelfde departement en eerstverantwoordelijke voor de afslankingsoperatie bij de overheid geeft de voorkeur aan het denken in processen en procedures boven procenten. Het is het type verweer dat past in dezelfde categorie als het kiezen voor de kwalitatieve in plaats van de kwantitatieve aanpak. Het klinkt redelijk, maar de uitkomst is bijna altijd dat de afspraak niet wordt nagekomen. Als het om de kwaliteit gaat is iedereen onmisbaar. Daarbij komt dat de kwaliteitsdiscussie nooit verder gaat dan het actuele financiële probleem. Niet het functioneren van het overheidsapparaat is het vertrekpunt, maar de geldnood. Vandaar dat de kwalitatieve aanpak in de praktijk uitmondt in de defensieve aanpak.

HET ARMOEDIGE getouwtrek om duizend ambtenaren tussen minister Dales en een Kamermeerderheid is een uitvloeisel van deze werkwijze. Nadat eerder extra controleurs in het openbaar vervoer zijn aangesteld dankzij de hogere accijns op shag, krijgt - als het aan de Tweede Kamer ligt - de criminaliteitsbestrijding een extra impuls als gevolg van de opbrengst van het ontslag van duizend ambtenaren extra. De ontslagen ambtenaar gaat zodoende fungeren als levende doeluitkering.

Het stond zo mooi omschreven in het regeerakkoord dat CDA en PvdA eind 1989 gezamenlijk opstelden: “Aan de reorganisatie van de rijksdienst wordt opnieuw inhoud gegeven. Inzet daarbij is de verhoging van de efficiency en effectiviteit en een bezinning op de inhoud van het beleid in relatie tot maatschappelijke ontwikkelingen en problemen”. Dit voornemen kon niet voorkomen dat sindsdien de produktie van het beleid verder is toegenomen en het beheer verslechterd. Nu het kabinet aan zijn laatste jaar is begonnen, politieke partijen druk bezig zijn met het opstellen van de programma's voor de periode 1994-1998, moeten de ministers nog aan 'het inhoud geven' beginnen. Vooralsnog is het kabinet verdeeld. De bureaucratie heeft opnieuw gewonnen.