Nationaal belang en wereldorde

Precies een jaar na het begin van de strijd om Sarajevo worden voor het eerst de agressors met enig geweld bedreigd als ze zich niet aan een resolutie van de Veiligheidsraad houden.

Veel is het niet; handhaving van het vliegverbod boven Bosnië is, als we de experts geloven, gemakkelijker dan de bewaking van een Nederlandse gevangenis. Maar misschien heeft de militaire dreiging een politiek effect dat een jaar van onophoudelijke internationale "veroordeling" en bemiddeling ontbeerde. Het ligt voor de hand zich af te vragen wat er zou zijn gebeurd als bij het begin van de belegering de maatregelen waren genomen die nu zichtbaar in ontwikkeling zijn. Maar met het antwoord schieten we niets op, in zoverre dat de doden er niet mee herrijzen. Het is een vraag naar het gelijk achteraf en dat is altijd onbewijsbaar. Interessanter is het, na te gaan hoe het komt dat het zo lang heeft geduurd voor de agressor met een lichte militaire bestraffing wordt bedreigd.

Van het begin af hebben de militaire experts elkaar tegengesproken zonder het principieel met elkaar oneens te zijn. Dat was het gevolg van de onduidelijkheid in de politieke vraagstelling. Er is nooit consequent een onderscheid gemaakt tussen een beperkte interventie uit de lucht en een operatie te land. Die laatste maatregel wordt nog altijd door geen lidstaat van de Verenigde Naties verdedigd. Intussen werd het denkbeeld van een beperkte maatregel zoals die nu wordt verwezenlijkt, met verwarring omgeven. Alle militaire acties zouden voor de Serviërs een reden zijn om de vredestroepen van de VN op de grond aan te vallen. Door de vredesmissie zouden de VN hun personeel op de grond in gijzeling hebben gegeven. Dat is geen onredelijke redenering, gezien ook wat de strijdende partijen zich tegen elkaar veroorloven.

De proef op de som werd niet genomen, wat vanzelfsprekend tot gevolg had dat in het bijzonder de Bosnische Serviërs zich nog meer vrijheid toestonden, ook buiten het strijdtoneel zoals door het gedrag van Karadzic in New York werd aangetoond. Sinds Chroesjtsjov daar met zijn schoen op de lessenaar sloeg heeft niemand meer zo openlijk een loopje met de wereldorganisatie genomen, met dit verschil dat Karadzic het cynischer doet, en daarbij een moordpartij voortzet. Zijn beloning was dat hij dit letterlijk ongestoord kon doen. Zelfs generaal Morillon heeft kort voor de Amerikaanse voedseldroppings nog gewaarschuwd dat de transportvliegtuigen zouden worden neergeschoten. Dat is niet gebeurd, ook al omdat ze daarvoor te hoog vlogen, maar in ieder geval is op die manier de bluf van de Serviërs aangetoond.

Het gebrek aan eenstemmigheid in de militaire expertise is overigens niet de belangrijkste oorzaak van de non-interventie. In zekere zin zal het alle direct betrokken leden van de VN - de Verenigde Staten, Rusland en de Westeuropese landen - welkom zijn geweest dat de generaals elkaar tegenspraken, waarbij de sombersten een jarenlange guerilla met legers van honderdduizend man voorzagen. Dit zwartste scenario waar natuurlijk geen zinnig mens aan wilde, is bijna een jaar gebruikt om ook van de beperkte interventie af te zien. Dit scenario in combinatie met de diplomatieke marathon van Vance en Owen, gesteund door de hulpkonvooien ter plaatse, hebben de beschaafde naties voldoende alibi gegeven om militair werkeloos te blijven, dat wil zeggen, in de praktijk Karadzic en de zijnen voldoende ruimte te laten voor een jaar van "ethnic cleansing'.

Daarbij is gebleken dat vooral de Servische leiders - hoewel we die van andere etnische signatuur niet moeten onderschatten - zich een goed inzicht hebben verworven in de binnenlandse politiek van de staten die ze misschien in hun projecten hadden kunnen hinderen. "Sterven voor Sarajevo?" luidde de vraag een jaar geleden. Iedere politicus in het Westen die zijn kiezers deze vraag had gesteld, had onmiddellijk als antwoord gekregen dat hij dan maar zelf het voorbeeld moest geven. Anders gezegd: er was toen, en er is nu nog geen politicus die zijn kiezers ervan kan overtuigen dat met de bevordering van de vrede in het vroegere Joegoslavië een nationaal belang is gediend en dat daarvoor eventueel moet worden gesneuveld. Dat nu dan toch door een aantal landen gevechtsvliegtuigen worden gestuurd is - hoe weinig gevaar die blijkbaar ook lopen - binnen de gegeven omstandigheden een revolutionaire stap.

Het verloop van het Joegoslavische drama zou, na de Golfoorlog, het snel failliet van "de nieuwe wereldorde' hebben aangetoond. Dat is een gemakkelijke conclusie die iedere interventie bij voorbaat vergeefs of verdacht maakt. Na een jaar van barbaarsheid, bovendien dagelijks op de televisie geadverteerd, blijkt een beperkte ingreep mogelijk te zijn, en dus in overeenstemming met het nationaal belang te brengen.

In zekere zin had de Koude Oorlog, door de ideologische discipline waarmee hij werd gevoerd en door de wederzijdse afschrikking, een wereldorde veroorzaakt. Nationale belangen waren daaraan ondergeschikt zonder dat de kiezers zich tegen die zienswijze verzetten. In de overgangstijd na het einde van de Koude Oorlog zijn we bezig met de herdefiniëring van het begrip "nationaal belang'. De consequenties daarvan zien we nu in de aanwezigheid van de gevechtsvliegtuigen in Italië.