Gaten blijven in extra bewaking; "Het klinkt gek, maar voor gedetineerden die echt willen, moet er een uitweg blijven'

ROTTERDAM, 7 APRIL. Uit extra beveiligde inrichtingen ontsnapten vorig jaar negen gedetineerden, nu is dat aantal binnen vier maanden al gehaald. Drie jaar geleden opende Justitie vier EBI's (landelijk 48 cellen) voor vluchtgevaarlijke gevangenen. Met een ontsnappingspercentage van meer dan twintig blijken de EBI's echter allerminst veilig te zijn.

PvdA en CDA kibbelen nu over een kip-of-ei vraag. Is het strengere regime dat in de herfst van vorig jaar in de Extra Beveiligde Inrichtingen (EBI's) werd ingevoerd het gevolg of juist de oorzaak van de toename van het aantal gijzelingen? Of is er geen verband?

De Christelijke Federatie van Overheidspersoneel (CFO) en de Tweede-Kamerfractie van de PvdA menen na de gewelddadige ontsnapping van zes man uit De Geerhorst in Sittard dit weekeinde dat het regime van de EBI's te streng is geworden. Het CDA en VVD dringen juist aan op verdergaande restricties voor EBI-gedetineerden. Staatssecretaris Kosto (justitie) neemt een middenpositie in: doorgaan met het huidige beleid en even op de tanden bijten totdat de twee nieuwe, waterdichte EBI's in Lelystad en Vught worden geopend.

In 1990 werden EBI's van elk 12 cellen in gebruik genomen in Leeuwarden (De Marwei), Rotterdam (De Schie), Hoogeveen (De Grittenborgh) en Sittard (De Geerhorst). In deze vleugels werden als vluchtgevaarlijk beschouwde gedetineerden afgezonderd van de andere gevangenen. Het ging om plegers van zware geweldsmisdrijven, notoire uitbrekers, vermogende handelaren in drugs en gedetineerden die na het uitzitten van hun straf uitlevering naar het buitenland wachtte: de top vijftig van crimineel Nederland.

Na drie jaar en twintig ontsnappingen blijkt het systeem grote gebreken te vertonen. De EBI-vleugel mag dan als ingang een metaaldetectiepoort hebben, de faciliteiten worden gedeeld met "gewone' gevangenen. Gijzelingen beginnen doorgaans in of bij luchtplaatsen, bezoekersruimten, sportzalen of fitnessruimten, waar bezoekers, "gewone' gedetineerden of corrupte bewakers een wapen kunnen achterlaten. Het opsluiten in zeer kleine groepjes en het "carrousel'-systeem, waarbij gedetineerden elk half jaar verhuizen, hebben in combinatie met bewaarders die niet altijd zijn opgewassen tegen hun taak, gezorgd voor een sombere sfeer van wederzijds wantrouwen binnen de EBI's.

Na twee gewelddadige ontsnappingen uit de Schie en de Grittenborgh in september en oktober vorig jaar perkte staatssecretaris Kosto de rechten van EBI-gedetineerden in. Bezoek zonder toezicht was niet langer mogelijk, bezoek onder toezicht werd van drie tot twee uur in de week teruggebracht, de duur van het luchten liep terug van een uur tot 45 minuten, het aantal telefoongesprekken naar buiten werd beperkt, afgeluisterd en zonodig vertaald en moest “in beginsel in een van de meest gangbare Europese standaardtalen” worden gevoerd, aldus een circulaire van Justitie. Begin november werd daarnaast aan directeuren de vrijheid gegeven naar behoefte een "beperkt gemeenschapregime' op te leggen: bij dreigend vluchtgevaar kon de leiding beslissen gevangenen in groepjes van twee te laten luchten of sporten. In januari verloren 21 EBI-gedetineerden een kort geding tegen dit nieuwe beleid.

Dit jaar begint de bouw van twee nieuwe EBI's van 24 cellen elk in Lelystad en Vught, die de huidige EBI's overbodig maken. Deze inrichtingen staan in het hart van een gewone gevangenis, maar hebben een aparte ingang en een extra lange vluchtweg naar buiten, zodat de politie ruimschoots de tijd krijgt om uitbrekers op te wachten. Plannen om in navolging van de Engelse Whitemoore-gevangenis voor terroristen de deur gesloten te houden bij gijzelingen vinden weinig steun in Nederland. De nieuwe EBI's krijgen overdekte lucht- en sportplaatsen en een zeer beperkend regime. De kans bestaat dat bezoek achter pantserglas moet worden ontvangen.

Justitie ziet de nieuwe inrichtingen als hèt middel tegen gijzelingen. Het vooruitzicht van een waterdichte gevangenis zet gedetineerden volgens vakbond AbvaKabo nu het nog kan aan tot gewelddadige ontsnappingen. De komst van de "bunkers' in Lelystad en Vught juicht de vakbond overigens toe: “Vergeet ook niet dat het promotiekansen voor bewaarders met zich meebrengt. EBI-bewaarders zullen een betere salariëring krijgen”, aldus een woordvoerster.

Ook trendgevoeligheid kan ten grondslag liggen aan de toename van het aantal gijzelingen. Staatssecretaris Kosto wees er maandag in een spreekbeurt in Hoogeveen nadrukkelijk op dat de media gedetineerden tot uitbreken aanzetten. Een woordvoerder van Justitie vult aan: “Ontsnappingen krijgen het laatste jaar buitengewoon veel aandacht en gedetineerden kijken ook televisie. Als er eens een gijzeling mislukt, zoals afgelopen week in Scheveningen, is dat niet meer dan een klein berichtje op pagina acht van de krant.”

Mr. H. de Jong van de Coornhert Liga meent echter dat het huidige regime de EBI-cel heeft gemaakt tot een “grafkelder”. “Er is vorig jaar een gevaarlijke dynamiek ontstaan”, aldus De Jong. “Er is een spectaculaire ontsnapping, de pers schreeuwt moord en brand en het regime wordt aangescherpt. Daarop volgen meer gijzelingen en nog meer beperkingen. Het is paniekbeleid.” Hij noemt een verdere verharding van de detentie “volstrekt nutteloos”: “In de Schie hebben de EBI-gedetineerden tweemaal de beschikking gehad over een pistool. Helpt het dan om ze minder te laten luchten of te telefoneren? Als ze met de buitenwacht willen communiceren, doen gedetineerden dat desnoods via een verwarmingsbuis. Het lijkt me zinniger een situatie te scheppen waarbij ze niet de hele dag aan ontsnappen zitten te denken.” De Jong zegt echter te vermoeden dat dit betoog moeilijk te verkopen is op een moment dat ontsnappingen steeds gewelddadiger worden.

In de nota over het gevangeniswezen, die Justitie voor de herfst van dit jaar heeft aangekondigd en waarvoor nu wekelijks ronde-tafelgesprekken worden gehouden, moet duidelijk worden welke richting het penitentiair beleid inslaat: versoepeling, verzwaring of handhaving van de status quo. Volgens een penitentiair inrichtingswerker die anoniem wil blijven is de sfeer binnen de muren de laatste maanden in elk geval sterk verslechterd. Maar een verdere verzwaring van het regime wijst hij af. “Je hoort nu dat we EBI-gedetineerden nog minder artikelen op een cel moeten toestaan, bezoek en telefoontjes nog verder moeten terugschroeven. Maar ik vraag me af of het een ramp is als ze een pistool naar binnen smokkelen. Anders gijzelen ze ons met een glasscherf. Of duwen ze ons een potlood in het oor. Het klinkt gek, maar voor gedetineerden die echt willen, moet er een uitweg blijven.”