Uniek overzicht van Nederland, vóór, tijdens en na WO II

Beeld van Nederland/Vijf jaren. NOS/Strengholt, ƒ 39,95.

De film was, melden de openingstitels, “opgedragen aan alle Nederlanders” en blijkt tenslotte vooral een propagandistisch beeld te bieden van de werkzaamheden van de Hulp Actie Rode Kruis (HARK) in de eerste maanden na de bevrijding. Maar voordat het zo ver is, behelst de 65 minuten durende documentaire Vijf jaren een uniek overzicht van Nederland vóór, tijdens en na de oorlog. De opdrachtgever was het Rode Kruis, de producent Polygoon. En niemand realiseerde zich meer dat die film uit 1945 nog bestond, tot ze tijdens de recente inventarisatie van het Polygoon-archief - nu in handen van de NOS - weer boven water kwam. De NOS heeft er een videoband van gemaakt, als extra aflevering van de fraaie serie Beeld van Nederland die al vijf hoogst bezienswaardige videobanden heeft opgeleverd.

Vijf jaren is opgezet om verontwaardiging te wekken en op te roepen tot steun aan de actie. Vredig zijn de vooroorlogse beelden en vol ontzag maakt de commentaarstem, met alle bijbehorende naamvallen, melding van de vooraanstaande positie die Nederland “in dien tijd” innam, “onbewust van de verschrikkingen die de komende jaren het land zouden brengen”. Tot de spreekwoordelijke “donkere wolken” over Europa trokken en “de Hunnen” ook ons land bezetten. Vanzelfsprekend ziet men Rotterdam branden, maar ook trekken de paardentaxi's, bakfietsrijtuigen, overvolle trams en afgetakelde fietsen voorbij. Er worden sabotage-acties en andere verzetswerkzaamheden vertoond (kennelijk geënsceneerd, maar zó kort na de oorlog dat het allemaal nog uitermate authentiek oogt) en er zijn beelden van de inundaties van Walcheren en de Wieringermeer, de verwoestingen in Arnhem en Den Haag en de hongertochten in het laatste oorlogsjaar. Steeds kwaaier wordt de stem van de commentator als hij daarbij zijn verklarende teksten uitspreekt.

Maar toen kwam de bevrijding, hier en ook in Nederlands Indië (“nu kan Nederland zijn opbouwende arbeid in de Indische archipel weer voortzetten!”). Bij omfloerste muziek trekt het onwrichte land aan de camera voorbij - alles in gruzelementen geschoten, geen dak meer boven het hoofd en geen draad meer aan het vermagerde lijf. Dan komt het verhaal van Vijf jaren, geschreven door A.J.W. de Groot en gemonteerd door Polygoon-employé H.A. Ruygrok, pas werkelijk op gang. De beelden van die allereerste fase van de wederopbouw, met de provisorische reparaties aan huizen en bruggen en de verdeling van hulpgoederen aan slachtoffers, zijn bij mijn weten later zelden meer vertoond. En wat ze eens te meer beklemmend maakt, is dat ze in deze film niet als terugblik fungeren, maar samen met het commentaar als een actueel verslag van de huidige situatie. Goed dat er nu geen nieuwe montage van is gemaakt, maar dat de documentaire op deze videoband is geconserveerd in de oorspronkelijke versie. Tot en met het slot, met de als een klaroenstoot uitgesproken woorden: “Alleen arbeid, intensieve arbeid zal ons land er weer bovenop moeten brengen!”