Roemenie; Na 40 jaar weer van naar â

Anno 3 na de val van Ceausescu's schrikbewind heeft Roemenië afgerekend met wéér een stukje van de socialistische erfenis: het heeft zijn taal aangepast en zijn spellingsregels gezuiverd van de stalinistische vervuilinkjes die er bijna veertig jaar geleden, uit louter liefde voor de Russen, in werden aangebracht. Het voorlopige resultaat: een wilde spellingsanarchie in de Roemeense kranten.

Het Roemeens is een Latijnse taal en Roemenen zijn Latijnen die zich eeuwen in een zee van Slaven en Magyaren hebben weten te handhaven: geen Roemeen die dat niet weet en geen Roemeen die daar niet trots op is. Het wordt de Roemenen dan ook met de paplepel ingegoten, het Roemeens mag zijn beïnvloed door de talen van de buren, het mag Slavische en Turkse en Griekse en Albanese woorden bevatten, daaruit concluderen dat de taal minder Latijns zou zijn dan Frans, Italiaans, Spaans en Portugees grenst aan blasfemie.

Dat is echter niet altijd zo geweest. Het was niet zo in het midden van de jaren vijftig, toen het stalinisme, de onverbrekelijke Sovjet-Roemeense vriendschap en het proletarisch internationalisme op hun hoogtepunt waren: in 1954 werd het Roemeens plotseling - liefde maakt blind - tot een Slavische taal gebombardeerd. Er verschenen linguïstische studies waarin werd geconcludeerd dat het Roemeens en het Russisch in hoge mate verwant waren. Van her en der werden bewijzen aangevoerd: Slavische woorden werden uit het vergeetboek te voorschijn getoverd of zelfs uitgevonden. En was de klinker â, die bijvoorbeeld voorkwam in de landsnaam România, niet dezelfde typisch Slavische klank die vanuit het Russisch en Oekraïens met "y' wordt getranscribeerd en die in het Pools ook gewoon als "y' wordt geschreven? En kwam die typisch Slavische keelklank soms voor in enige Latijnse taal? Natuurlijk niet. Ergo: Roemeens was een Slavische taal.

Na deze ontdekking werden in het onderwijs leerplannen veranderd, want de nieuwe waarheid diende de Roemeense jeugd direct te worden bijgebracht. Sterker nog: de Roemeense stalinisten pasten de taal- en spellingsregels aan om hun ontdekking te onderstrepen. In de meeste woorden met een â erin is die klank afkomstig van een Latijnse stam, waarvan de a in de loop der eeuwen is veranderd: het woord voor brood bijvoorbeeld, pâine, is duidelijk verwant met het Franse pain en het Italiaanse pane. Om die Latijnse stam te verdonkeremanen werd in 1954 beslist dat men de klank voortaan met de letter moest aanduiden: pîne moest het voortaan zijn, want dat stond een stuk Slavischer. De landsnaam România werd Romnia: de â verdween gewoon uit het alfabet.

Men ging zelfs nog verder. Bij de verbuiging van het werkwoord "zijn' (ik ben: sunt; wij zijn: suntem; jullie zijn: suntet) was de latijnse stam ook al overduidelijk. Dat kon niet in een Slavische taal, zo vond men in 1954, en dus moesten de Roemenen voortaan niet alleen de u door een vervangen, maar het hele woord ook met die ideologisch verantwoorde Slavische keelklank gaan uitspreken: sunt werd snt, suntem werd sntem en suntet werd sntet.

Tien jaar later, toen de eeuwige Sovjet-Roemeense vriendschap al flink was bekoeld en het proletarisch internationalisme ook niet meer was wat het was geweest, werd de â weer in genade aangenomen, maar alleen in de landsnaam: men mocht weer România gaan schrijven. Roemeens was ook geen Slavische taal meer. Maar de rest van de aanpassingen bleef: "brood' bleef pîne, "hond' bleef cîne en "ik ben' bleef snt.

Tot vorige maand. Want hoewel inmiddels twee generaties met de zijn opgegroeid, hebben de taalmeesters in Boekarest toch maar besloten dit restant van het stalinisme uit de linguïstische regelgeving te schrappen. Overal waar de indertijd is vervalst, moet nu weer een â worden geschreven: pîne wordt weer pâine, lnga (naast) wordt lânga, cnd (wanneer) wordt când, mna (hand) wordt mâna. Ook dat zogenaamd Slavische snt moet weg: "ik ben' wordt weer sunt geschreven en als soent uitgesproken. Het is wennen, de woorden zijn "anders' en "passen' niet meer, en er zijn ook erg véél woorden met een die een â wordt. Maar dat is slechts een kwestie van tijd. En de echt hoogbejaarden voelen zich opgelucht: zij keren terug naar de spelling van hun jeugd, en trouwens, de hardnekkigsten onder hen zijn sowieso veertig jaar lang koppig sunt blijven zeggen.

Er zijn natuurlijk complicaties. Niet elke respectievelijk â is afkomstig van een oorspronkelijk Latijnse a, zoals in pain/pane/pâine of in main/mano/mâna zo duidelijk te zien is. Als die aan het begin of aan het eind van een woord staat is dat bijvoorbeeld niet het geval, zoals bij n (in), of ncet (langzaam) of ncep (ik begin) of a hotar (besluiten). Daarom blijft de in die gevallen gehandhaafd. Dat maakt het wennen een stuk moeilijker, want je moet soms goed nadenken: vroeger schreef en las je ntî (eerste), nu moet het ntâi zijn. En als de op het eind van a hotar blijft staan, wat doe je dan in de werkwoordsvormen waarin die slot- naar binnen verhuist en hoe schrijf je bijvoorbeeld "wij besluiten': als hotarm of als hotarâm?

De Roemeense kranten zijn er in elk geval nog niet uit. Je kunt nu in hetzelfde artikel zowel mîne als mâine (morgen) tegenkomen, en men leest zo vaak ct (hoeveel) in plaats van het cât dat er toch zou moeten staan dat niemand echt zeker weet of het om uitzonderingen dan wel om vergissingen gaat.

Natuurlijk spreekt voor zich dat er bij de transcriptie van Slavische namen niets verandert en dat de Roemenen de naam van bijvoorbeeld president Jeltsin kunnen blijven schrijven zoals ze deden, als Eltn. Alleen - toen de Roemeense kranten tijdens de recente zitting van het Volkscongres meldden dat “Jeltsin blijft”, heette dat toch weer heel vaak in de ene kolom Eltn ramne en in de andere Eltn ramâne.

In Denemarken en Groot-Brittannië is zestig, zeventig procent van de varkensbedrijven van het "gesloten' type. In Nederland is het, ondanks het feit dat het al tien jaar wordt gestimuleerd, nooit echt aangeslagen. Veel mesters willen er niet aan. De verzorging van zeugen en hun jongen kost veel meer tijd dan het mesten, wat de produktie van slachtvarkens negatief benvloedt.