Jeltsin als inzet

"VANCOUVER' IS de top gebleken van de paradoxen. De steun van het Westen moet Jeltsin overeind houden. Tegelijkertijd mag de Russische president bij de oppositie thuis niet de indruk laten ontstaan dat hij afhankelijk is geworden van datzelfde Westen. Jeltsins gesprekspartner, Clinton, vreest dat een echte ontsporing in Rusland het herstelprogramma voor Amerika in gevaar zal brengen, omdat dan het vredesdividend niet kan worden opgenomen. Vandaar dat, min of meer tegen Clintons aanvankelijke bedoelingen in, het Witte Huis de buitenlandse politiek inmiddels toch een hogere prioriteit heeft gegeven.

Tot en met de top van Reykjavik in 1986, de tweede tussen Gorbatsjov en Reagan, werden topontmoetingen overheerst door wederzijds wantrouwen. Er was altijd een reële kans aanwezig dat de gedachtenwisseling tot een verdere verkilling in de onderlinge betrekkingen zou leiden in plaats van tot de aangeprezen dooi.

In Reykjavik was dat ook het geval: de voorzichtige toenadering sinds het aantreden van Gorbatsjov leek daar te zijn afgebroken.

De spanning die dergelijke bijeenkomsten opriepen, was reëel, het gevoel dat het lot van de wereld ter discussie stond alomvattend. In Vancouver waren lang niet alle schaduwen uit het verleden verdwenen en speelden de kwade kansen voor later de conferentiegangers nog parten, maar althans de twee leiders hebben daar een onderlinge lotsverbondenheid gedemonstreerd. Het succes van de een is in zekere zin afhankelijk gemaakt van het succes van de ander. Komt Jeltsin ten val, dan is dat niet alleen een Russisch drama, maar ook een tragedie voor het Westen dat zich bij monde van Clinton tot diens beschermheer heeft uitgeroepen. Het is immers niet te verwachten dat de landen van de G-7 straks op hun bijeenkomst in Tokio opvallend en formeel afstand zullen nemen van het resultaat van Vancouver.

Jeltsin heeft zich overigens niet ontzien om in Vancouver enkele harde, aan de politieke ijstijd herinnerende uitspraken te doen. Op vragen over het terugtrekkingsschema van de Russische troepen uit de Baltische landen legde de president een direct oorzakelijk verband met de behandeling van de etnische (Russische) minderheid in die landen. Clinton, op anderhalve pas afstand, reageerde niet. Onduidelijk bleef of aan dat Amerikaanse zwijgen betekenis moest worden toegekend. Mogelijk gaat het behoud van deze Russische president langzamerhand voor al het andere.

OF DE Red Jeltsin-operatie kan uitgroeien tot de redding van Rusland blijft vanzelfsprekend de vraag. De omschakeling die noodzakelijk is om een samenleving naar Westers model en een markteconomie te doen ontstaan, is zo ingrijpend en veelomvattend dat zij niet vooraf valt te definiëren. Wel deden beide gesprekspartners hun uiterste best om overtuigend te klinken waar het gaat om de wijze van aanpak. Zeker, de hulpbedragen bleven evenals in het vorig jaar gesloten akkoord bescheiden, maar de methodiek was een geheel andere. De boodschap klinkt alsof de (Jeltsin tegenstrevende) autoriteiten in Moskou zoveel mogelijk buiten spel zullen worden gezet, en gezien de politieke praktijk kan voor die poging wel begrip worden opgebracht. Maar hoe zoiets zich in de praktijk zal ontwikkelen, moet worden afgewacht.

De klop op de schouder die Jeltsin in zijn eigen Volkscongres onthouden werd, heeft de Russische president dit weekeinde in Vancouver alsnog in ontvangst mogen nemen. Het gaat er nu om of en hoe "de mensen thuis', de ingegraven belangengroepen èn de snel verarmende Russische bevolking, op deze ronde van hogere politiek zullen reageren. Westerse hulp kan de pijn van het moment verminderen en kan helpen een adempauze te scheppen. Westerse hulp kan ook, mits gericht, veranderingen aanjagen. Maar uiteindelijk zullen de Russen zelf hun tweede revolutie tot een goed einde moeten brengen.

VAN MEER belang dan de omvang van de hulp is daarom waarschijnlijk de handreiking in de vorm van uitstel van betaling over de Russische buitenlandse schuld en Clintons bereidheid om politieke obstakels voor de Russische toegang tot de wereldmarkt weg te nemen. Voor het toekennen van de meest begunstigingsclausule, die de Amerikaanse markt openlegt, is er inderdaad geen beletsel meer. De gangbare politiek op dat punt is achterhaald. Volledige beëindiging van het Cocom-regime, een verbod inhoudend op de handel in strategisch gevoelig materiaal, ligt eveneens voor de hand, zij het dat de Russen hier moeten worden aangespoord tot terughoudendheid bij de levering van strategische goederen aan derde landen.

Als de Russen erin slagen hun samenleving te moderniseren, dienen er geen beletselen uit het verleden meer te zijn die hen daarbij dwarsbomen. Heeft Jeltsin in Vancouver zoveel politieke rugdekking van Clinton gekregen dat hij de hervormingen in eigen land kan hervatten, dan is de ontmoeting in ieder geval vruchtbaar geweest.