PEN-congres in Joegoslavië "onthoofd'

AMSTERDAM, 3 APRIL. “Heel onverstandig van de internationale PEN om nu een congres in Kroatië te houden,” zegt de schrijver J. Bernlef, voorzitter van het met de PEN verbonden Emergency Fund. Hij is het eens met het Nederlandse PEN-centrum dat besloot niet naar het 19 april beginnende Wereldcongres van de schrijversorganisatie PEN te gaan, net als 28 andere centra waaronder Amerika, Japan, Korea, Duitsland. “Het congres is nu eigenlijk onthoofd,” zegt Rudolf Geel, voorzitter van de Nederlandse PEN. “Er komt bijna niemand, er is geen bijeenkomst van het Writers in prison-committee, er worden geen officiële verklaringen uitgegeven, het zal een uitsluitend literair congres zijn.”

Al in 1989, nog voor de burgeroorlog in Joegoslavië was begonnen, werd afgesproken dat er in 1993 in Dubrovnik vergaderd zou worden. Begin dit jaar stuurde de voorzitter van de internationale PEN, György Konrád, een brief aan alle PEN-centra om te informeren of ze liever zouden zien dat de bijeenkomst in Dubrovnik uitgesteld (lees afgesteld) zou worden. Tien centra, waaronder Roemenië, Montenegro en Slovenië, waren ervoor om het congres doorgang te laten vinden, de anderen stemden voor uitstel.

In Duitsland verschenen woedende commentaren in de kranten die de Duitse PENlafheid verweten en vonden dat het plicht was om te gaan. Men moet zich juist daar waar de oorlog woedt voor de vrede uitspreken, vond de Süddeutsche Zeitung en niet lekker makkelijk achter de eigen onbedreigde schrijftafel blijven zitten. De Duitse kranten herinneren aan 1933 toen het PEN-congres zich, ook in Dubrovnik, sterk uitsprak tegen het nazisme.

De Nederlandse PEN-voorzitter vindt dat onzin. Rudolf Geel: “Ten eerste was men in 1933 helemaal niet zo eensgezind als nu wordt gesuggereerd. En ten tweede misbruikt de Kroatische regering het congres nu al voor propagandistische doeleinden. De pers wordt daar monddood gemaakt, die mogen helemaal niet verslaan wat er eventueel gezegd wordt. De Kroatische regering heeft zelfs geen harde garanties gegeven voor een vrije uitwisseling met de pers, een voorwaarde die altijd bij een PEN-congres gesteld wordt.”

Geel weet dat Konrad ook geen voorstander is van het congres in Hvar - een eilandje voor de Kroatische kust waar het congres vanwege het beschietingsgevaar in Dubrovnik naartoe verplaatst is - maar omdat het nu eenmaal al afgesproken is en alleen een stemming op een nieuw congres een dergelijke afspraak kan veranderen moet hij het congres wel door laten gaan.

Dat laatste wordt bevestigd door de voorzitter van de Sloveense PEN, Boris Novak, Serviër van geboorte en voorstander van het congres in Kroatië. Novak: “Konrad is erg tegen dit congres, dat bleek al uit die brief. Maar ik vind dat wij ons juist in Kroatië tegen de oorlog en voor de vrede moeten uitspreken. We moeten de Kroatische intellectuelen helpen om hun land democratischer te maken, het is belangrijk voor mensen daar om niet het gevoel te hebben dat de wereld hen in de steek laat. Natuurlijk begrijp ik degenen die vinden dat je er niet heen moet gaan, ik ben het alleen niet met hen eens. Maar ik ben de Nederlandse PEN en het Emergency Fund bijzonder dankbaar voor alles wat ze hebben gedaan voor uitgeweken schrijvers uit Kroatië en Sarajevo. Ook de Duitse PEN heeft bijzonder veel geholpen. Toch moet dienatuurlijk wel komen, vanwege de morele verplichting. Denk aan 1933.”