Duizenden vluchtelingen dupe van machtsstrijd John Garang en Riek Machar; Khartoum drijft wig tussen rebellen

NIMULE, 3 APRIL. De wapenstilstand tussen het Soedanese regeringsleger en de voornaamste factie van de zuidelijke verzetsbeweging, het Soedanese Volksbevrijdingsleger (SPLA), heeft tot nieuwe gevechten geleid tussen de rebellen onderling. Tienduizenden ontheemden dreigen zonder voedsel te komen als gevolg van de inkrimping van de hulpoperatie van de Verenigde Naties in het gebied waar de strijd zich afspeelt.

Er bestaat geen twijfel over dat de ruim twee weken geleden gesloten wapenstilstand tussen de SPLA-factie van John Garang en de regering ten doel heeft de SPLA-factie van Riek Machar een militaire slag toe te brengen. Enkele weken vóór het bestand trokken honderden soldaten van Garang langs de regeringsvesting Bor, waar de regeringstroepen hen ongemoeid lieten passeren. Garangs manschappen waren op weg naar Kongor, waar zij vorige week een massale aanval openden op de soldaten van de SPLA-factie van Riek.

Vorig jaar bestond er tussen de troepen van Riek en de regering een dergelijk de facto bestand. Het regeringsleger maakte daarvan toen gebruik om een groot offensief tegen Garangs leger te beginnen. Het regime in Khartoum slaagt er op meesterlijke wijze in om de Zuidsoedanese rebellen tegen elkaar uit te spelen. Vrijwel alle gevechten in Zuid-Soedan gaan nu tussen de rebellen onderling. De regering is de lachende derde: zij controleert steeds meer grondgebied in het zuiden. Dat betekent een diplomatiek geschenk voor Khartoum, dat steeds meer in de tang dreigt te worden genomen door het Westen.

In de tien jaar oude oorlog hebben de militaire overwegingen altijd geprevaleerd boven de humanitaire. Bij de aanval op Kongor namen Garangs soldaten een medewerker van de Verenigde Naties gevangen, kleedden hem uit en lieten hem de bush in vluchten. Zij schoten op hem maar misten. De 66.000 van voedselhulp afhankelijke ontheemden waren eerder door de zich terugtrekkende troepen van Riek het moeras ingestuurd. De VN hebben inmiddels hun personeel in en om Kongor gedeeltelijk teruggetrokken.

De factie van Garang gaf later een communiqué uit waarin zij de VN ervan beschuldigt voedsel te verstrekken aan de soldaten van Riek. De boodschap was duidelijk voor de VN-leiding: de VN werken samen met Riek en zijn daarmee doelwit geworden van Garangs soldaten. Toen de bezoekende Nederlandse minister Jan Pronk woensdagavond met John Garang sprak, reageerde deze verbaasd. “Ik was niet op de hoogte van dit communiqué en het incident met de VN-medewerker in Kongor”, zei hij. “Wij beschuldigen de VN niet, het is een misverstand. Wij garanderen de veiligheid van buitenlandse hulpverleners.”

Staat John Garang te liegen of weet hij niet meer wat zich in zijn eigen beweging afspeelt? Philip O'Brien, hoofd van de VN-operatie in Soedan, en Pronk menen dat Garang zijn verbazing niet speelde. Al enkele weken doen geruchten de ronde over onenigheid binnen Garangs factie. Veel van zijn meest capabele commandanten keerden zich in het afgelopen jaar van hem af, de spoeling van politiek en militair talent in zijn rangen wordt dunner. De ijzeren greep die Garang door middel van zijn commandanten sinds 1985 op zijn mannen uitoefent, lijkt te verslappen.

Garangs factie beschikt over twee sterke kaarten in zijn conflict met de factie van Riek Machar. De diplomatieke en soms ook militaire steun die hij sinds jaren ontvangt van enkele Afrikaanse staatshoofden gaat onverminderd door. Zijn jeugdvriend, de Oegandese president Yoweri Museveni, staat pal achter hem: via Oegandees grondgebied ontvangt Garang wapens. Rieks troepen lijden onder een groot gebrek aan munitie en kunnen de militaire confrontatie, of die nu met Garang of Khartoum is, nauwelijks aan.

Riek is een guerrilla-leider van een geheel andere allure. Garang toont zich een briljante maar keiharde en meedogenloze militaire leider, hij vertoont sterke overeenkomsten met zijn vriend Mengistu, de voormalige militaire alleenheerser van Ethiopië. Riek daarentegen is een intellectueel die op zondagmiddag in zijn rieten hut naar klassieke muziek luistert. Hij gaat met plezier politieke discussies aan en wil het SPLA omvormen van een militaire beweging tot een democratische bevrijdingsbeweging. De verschillen in karakter tussen beide leiders zijn hemelsbreed en op korte termijn lijkt verzoening uitgesloten. Bovendien verschillen hun politieke doelen. Garang streeft een nieuw Soedan na waarin het achtergestelde zuiden een eigen status krijgt; Riek wil onafhankelijkheid.

Soedan, waar aan alle zijden van de militaire fronten de mensenrechten grof worden geschonden, komt zo langzamerhand op de internationale agenda te staan. De nieuwe Amerikaanse regering laat doorschemeren de druk op de moslim-fundamentalistische regering in Khartoum te willen opvoeren. De nieuwe Amerikaanse ambassadeur in de Soedanese hoofdstad opperde onlangs zelfs de mogelijkheid van een interventie à la Somalië in Zuid-Soedan. Pronk beloofde Soedan bij de Veiligheidsraad te zullen aankaarten.

Deze hernieuwde belangstelling kan de zaak van de Zuidsoedanese verzetsstrijders bevorderen, als de rebellen onderling tenminste hun geschillen kunnen beslechten. “De rechtmatigheid van degenen die zich verzetten tegen de fundamentalistische overheersing van het zuiden door het noorden komt in gevaar door de escalerende gevechten tussen de rebellen”, zei Pronk aan het einde van zijn bezoek. “De Westerse druk op Khartoum zal niet plaatshebben wanneer het zuiden zijn geloofwaardigheid verliest.”