Verwatering van de macht

Van macht is er al gauw te veel en daarom staat zij in een kwade reuk. Maar nu is er een crisis van de macht.

Zij raakt zoek op een moment dat zij niet kan worden gemist. Het absurde debat de afgelopen week tussen president en volkscongres in Moskou is volgens zeggen aan de gemiddelde Rus voorbijgegaan, druk doende als hij is met het dagelijkse levensonderhoud. De toeschouwers van buiten keken daarentegen gespannen uit naar het moment waarop een sterke arm, van wie of wat dan ook, de macht aan zich zou trekken. Maar dat moment bleef uit. Het ononderbroken geredekavel maakte slechts duidelijk hoe de jonge Russische trias politica in zichzelf verknoopt was geraakt. Met de scheiding der machten is daar de macht zelf in een zwart gat verdwenen.

De verklaring van dit debâcle heeft iets van een dooddoener: in Rusland bestaat geen ervaring met het omgaan met de macht als een beheersbaar instrument van landsbestuur. De regering en de aan haar verwante minderheid in volkscongres en parlement zeggen te koersen naar democratie en markteconomie, maar op alle daarvoor in aanmerking komende punten is de afgelopen paar jaar verzuimd de fundamenten te leggen. Vandaar bijvoorbeeld de gotspe dat een opperrechter in zijn functie van afgevaardigde en op persoonlijke titel in het volkscongres het optreden van de president aan de grondwet toetst en vervolgens door niemand buiten de orde wordt geplaatst. Voor de conclusie van het buitenland dat de democratie bij Jeltsin in goede handen is, bestaat intussen geen ander argument dan dat de man in die contreien het eerste gekozen staatshoofd is.

Het virus van de machteloosheid heeft niet alleen de Russische federatie aangetast. In Italië voltrekt zich een omwenteling die, zij het in bescheidener formaat, voor dat land nauwelijks minder ingrijpend is dan die waaraan het Sovjet-systeem ten onder is gegaan. Een historische onvoorstelbaarheid is er werkelijkheid geworden: het bestel van patronage, corruptie en verbindingen met de mafia dat de politieke en maatschappelijke continuïteit bestemde is ten langen leste aangepakt door een justitie die, op heroïsche uitzonderingen na, door haar horigheid van al die tijd in een staat van volslagen verlamming was gebracht. Aan de Italiaanse immuniteit voor moraliteit is onverwachts een einde gemaakt.

Maar de omwenteling laat een gevaarlijk vacuüm ontstaan. Een geregelde opvolging in de macht heet een van de belangrijkste waarden van de democratie te zijn. Naar nu blijkt betekent het ter beschikking hebben van regels en instituties daartoe nog geen zekerheid dat machtswisseling zich ook altijd moeiteloos zal voltrekken. Er moet ook nog zoiets zijn als een politieke continuïteit, de aanwezigheid van gevestigde en erkende partijen die de macht kunnen overnemen. In Italië zijn nu nagenoeg alle "oude' partijen besmet geraakt, en premier Amato heeft er alvast voor gepleit dat de gehele politieke klasse wordt vervangen door een nieuwe generatie volksafgevaardigden in het bezit van een schone lei, praktisch de inlassing van een Stunde Nul in de Italiaanse politiek inhoudend. Maar onduidelijk is hoe zoiets moet worden georganiseerd. Een nieuw kiesstelsel, waarop Italië nu zijn hoop heeft gevestigd, betekent nog geen nieuwe politieke werkelijkheid.

Ook Duitsland wordt gekweld door machteloosheid, zij het van een geheel andere origine dan die in Italië. Hier is niet zozeer het verleden als wel de toekomst een belemmering voor de uitoefening van de macht. De interne spraakverwarring over de plaats van Duitsland in Europa en in de wereld is een keerpunt gepasseerd met het voornemen van de FDP om een te verwachten besluit van haar christen-democratische coalitiepartner voor het constitutionele hof aan te vechten. Resultaat: een regering die zichzelf voor de rechter sleept.

De Luftwaffe levert personeel voor de bemanning van Awacs-waarnemingsvliegtuigen van de NAVO. Maar, menen de Duitse liberalen, zodra de toestellen ingevolge een resolutie van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties worden ingezet "boven' Bosnië om daar het vliegverbod te helpen afdwingen, moeten die manschappen eruit. De grondwet verbiedt volgens de liberalen Duits militair optreden anders dan voor de verdediging van het eigen en bondgenootschappelijke grondgebied. De CDU heeft na ampele overweging een tegengestelde mening ontwikkeld en wenst daar nu naar te leven. Om het ingewikkeld te houden: de FDP is niet tegen een wijziging van de constitutie die haar bezwaren zou wegnemen. Maar om de daarvoor noodzakelijke parlementaire meerderheid te bereiken moet de oppositionele SPD worden gemobiliseerd. En die partij, en bepaald haar basis, toont zich niet van zins mee te werken aan een wezenlijke verruiming van Duitslands militaire en dus politieke mogelijkheden.

Op zichzelf ziet het Awacs-incident er weinig indrukwekkend uit. Maar als Duitsland deze impasse niet weet te overwinnen - en de politieke constellatie die dat mogelijk zou maken, is allesbehalve in zicht - komt er van een Europese buitenlandse en veiligheidspolitiek niets terecht. De Europese Unie zal dan, zelfs als "Maastricht' uiteindelijk door alle lidstaten wordt geratificeerd, niet tot leven kunnen worden gebracht. En dat zal weer niet zonder gevolgen blijven voor de Europese oriëntatie van de andere ledenlanden van de Gemeenschap.

In Frankrijk is zojuist een nieuwe regering aangetreden, maar dat sluit de dreiging van machteloosheid later niet uit. Er bestaat aan de politieke oppervlakte eensgezindheid over het belang van Europa en van de samenwerking met Duitsland - het tot stand brengen van de Economische en Monetaire Unie heeft in Parijs hoge prioriteit. Maar in de grootste regeringspartij, die der gaullisten, heersen ernstige bedenkingen tegen de "uitverkoop van Maastricht', bedenkingen die vorig jaar bij de behandeling van het Unie-verdrag in het parlement aan de oppervlakte kwamen en die de teleurstellende uitslag van het door president Mitterrand uitgeschreven referendum hebben uitgelokt. Frankrijks trouw aan de Europese stabiliteitspolitiek, voorwaarde voor de EMU, is daarom afhankelijk van de duurzaamheid van de discipline in de gaullistische partij - die op haar beurt weer wordt bepaald door het verloop van de economische recessie die het land heeft getroffen.

Als Duitsland voor langere tijd op zich laat wachten, zal dat niet alleen tot verwijdering met de Fransen leiden, maar ook met de Britten. De regering-Major is door de volgehouden rebellie van de tegenstanders van Europa in eigen rijen - gedoseerde wraakneming voor de politieke vernedering van Margaret Thatcher - al tot machteloosheid gedoemd juist daar waar zij haar belangrijkste politieke daad had moeten stellen: de voltooiing van Engelands toetreding tot Europa. Daarvan zal nu voorlopig geen sprake zijn - ratificatie deze zomer van "Maastricht' zou op zijn best mogen worden beschouwd als een begin van een nieuwe poging waarvan de uitkomst hoogst onzeker blijft.

In de Europese hoofdsteden waar over Europa's toekomst moet worden beslist, is de macht verwaterd en is de politieke daadkracht verdwenen. Per land zijn daarvoor andere oorzaken aan te wijzen, maar er dreigt één gevolg: de stranding van Europa op een bizarre samenloop van omstandigheden. Of is het gewoon het menselijke tekort?