De opmars van de stoomtrein

Stoomtreinen zijn over de hele wereld op hun retour. Alleen in landen als China, India en Zimbabwe verzorgen ze nog op grote schaal passagiersdiensten.

In de rest van de wereld, ook in de meeste Derde-wereldlanden, zijn ze verdwenen en meestal vervangen door diesellocomotieven of -treinstellen. Maar Stoom is een nieuwe triomftocht begonnen als trekkracht voor museum- of nostalgietreinen. Vooral in de welvarende delen van de wereld stomen ze massaal op. Voor de heel rijken rijden superluxe stoomtreinen op beroemde trajecten die de sfeer oproepen van de roaring twenties, toen er nog geen snelle vliegverbindingen bestonden. Luxueuze Pullman-rijtuigen beheersten destijds het beeld, rijtuigen waarin je dagenlang kon doorbrengen, genietend van heerlijk slaapcomfort en verrukkelijke diners in prachtig versierde interieurs.

Voor duizenden guldens bieden de spoorwegen van nu de gelegenheid reizen te maken door de Schotse Hooglanden, in Zuid-Afrika of in Australie. De historische trein die tot voor kort de Agatha-Christiesfeer van de Orientexpres opriep tussen Londen en Venetie, is weer verleden tijd. De authentieke rijtuigen zijn door een Zwitsers bedrijf opgekocht en gaan binnenkort tussen Moskou en Peking rijden. Ze worden in Rusland gerestaureerd en voorzien van breedspoordraaistellen. In tien dagen glijdt het Russische, Siberische en Chinese landschap voorbij terwijl de treinreiziger geniet van een glas champagne. Hij hoeft niet meer de ontberingen te doorstaan die een reis met de normale Russische treinen met zich meebrengt _ mits hij een flinke prijs betaalt.

Maar ook voor mensen met een smalle beurs is het aanbod schier onuitputtelijk. Het begon na de oorlog met de beroemd geworden Engelse film "The Titfield Thunderbold'. In het naoorlogse Groot-Brittannie stonden veel lijntjes op de nominatie te worden opgdoekt en te worden vervangen door de veel goedkopere autobus. Zo ook de Titfield Thunderbold. De overjarige stoomlocomotief had het er moeilijk mee en besloot het heft in handen te nemen. Zegevierend reed hij aan het eind van de film door de straatjes van het stadje. In het land dat de bakermat is van de stoomlocomotief, begon de rage van stoomtreintjes op opgeheven trajecten. Particulieren namen de dienstregeling in eigen hand en knapten zorgvuldig oude locomotieven en bijpassende rijtuigen op. De overheid gaf toestemming voor de exploitatie en sindsdien zijn oude Britse stoomtreinen een lust voor het oog voor velen die de tijd van de stoom alleen nog maar uit verhalen kennen.

In Nederland richtte een clubje van treingekken al in 1931 de Nederlandsche Vereeniging van Belangstellenden in het Spoor- en Tramwegwezen (NVBS) op. De heren van toen waren voornamelijk ingenieurs die zich interesseerden voor de techniek van een stoomlocomotief. Maar na de oorlog bleek de NVBS ook een tehuis te zijn voor liefhebbers van railvervoer in en om de stad. Bij het verdwijnen van talloze trambedrijven in die jaren groeide de interesse voor de geschiedenis van alles wat met rails te maken had.

Veel opgeheven trambedrijven hadden inmiddels hun materieel naar de schroothoop gebracht. In het gunstigste geval waren de rijtuigen verkocht als tuinhuisje. Zo kwam een indertijd als Boedapester bekend staand rijtuig, dat jarenlang in een tuin had staan verkommeren, in handen van de in de jaren zestig opgerichte Tramwegstichting. Een aantal enthousiastelingen restaureerde de tramwagen en de fabrikant van het rijtuig in Boedapest kon de draaistellen voor een vriendenprijs opnieuw maken, volgens het originele ontwerp in zijn archieven. Dit rijtuig is tegenwoordig te bezichtigen in het NZH-museum in Haarlem.

De oude trambedrijven betreuren het nu dat zij indertijd niet meer gevoel voor romantiek hadden. Een uitzondering vormt de Haagse Tramweg Maatschappij (HTM). Al direct na de oorlog bewaarde de HTM van de meeste rijtuigtypen ten minste een exemplaar. In een gerestaureerde tramremise uit het begin van deze eeuw is een overzicht van alle tramrijtuigen te zien vanaf het begin van de elektrische exploitatie tot de laatste typen PCC's die in mei worden opgedoekt. Ook in Amsterdam en Rotterdam zijn prachtige exemplaren aanwezig.

In Amsterdam en Den Haag is het vanaf Pasen mogelijk wekelijks tochtjes per historische tram te maken. In de hoofdstad begint weer de exploitatie van de museumtram van het Haarlemmermeerstation naar Amstelveen. Hier rijden tramwagens uit heel Nederland, maar ook rijtuigen uit Wenen, Kassel en Graz.

Ook de stoomtrein heeft weer terrein gewonnen sinds in 1958 de laatste stoomloc, de 3737, van de rails werd verbannen. In het begin mochten stoomlocomotieven niet eens meer gebruikmaken van het bestaande spoorwegnet. Maar sinds een aantal jaren stomen zware stoomlocomotieven, die meestal van Duitse makelij zijn, over Nederlandse rails.

De stoomliefhebber kan terecht in Hoorn op de vroegere tramlijn naar Medemblik, bij Enschede op de lokaalspoorlijn Boekelo-Haaksbergen, op Zuid-Beveland op het lijntje van Goes naar Hoedekenskerke en op de Veluwe tussen Apeldoorn en Dieren. In Zuid-Limburg is een particuliere maatschappij bezig het miljoenenlijntje weer tot leven te wekken, terwijl tussen Ouddorp en Port Zelande de laatst opgeheven stoomtram van Nederland, de RTM, binnenkort weer op een geheel nieuw aangelegde baan de sfeer van de Zeeuwse en Zuidhollandse eilanden zal oproepen. De geur van stoom gaat niet verloren.

Museum rail bedrijven en musea

Nederlandse vereniging van belangstellenden in het spoor en tramwegwezen (NVBS), Hilversum. Inl 035-234123.

Tramwegstichting, Nieuwleusen. Inl 05296-2540.

Museum Stoomtram Hoorn-Medenblik, Hoorn. Inl 02290-14862.

Stichting Museum Buurtspoorweg, Haaksbergen. Inl 05427-11516.

Veluwse Stoomtrein Maatschappij (VSM), Beekbergen. Inl 05766-1989.

Stoomtram Goes-Borsele. Inl 010-4224702.

Stichting rijdend tram museum, Hellevoetsluis. Inl 070-3553604.

Stichting elektrische museumtramlijn Amsterdam. Inl 023-274801.

Stichting Haags trammuseum. Inl 070-3429203.

Nederlandse smalspoor stichting, Warmond. Inl 01711-10390.

Stoom stichting Nederland, Rotterdam. Inl 01802-2335.

Nederlands Spoorwegmuseum, Maliebaanstation Utrecht. Inl 030-306259.

Openbaar vervoer museum in miniatuur, Borculo. Inl 05457-74144.

Railtoy Museum, Hoflaan 10, Oostvoorne. Inl 01815-5085.

Stichting Amsterdams openbaar vervoer museum, Amsterdam. Inl 020-6953426.

Pony- en motortram Joppe, Epse. Inl 05759-4050.

Zuid-Limburgse Stoomtram Maatschappij, Simpelveld. Inl 045-440018.

Historische stoomtreinen

1 Hoorn-Medemblik (stoomtram, lokaalspoorweg); 2 Apeldoorn-Dieren (zware stoomlocomotieven); 3 Haaksbergen-Boekelo (stoomtram); 4 RTM (stoomtram) 5 Leidse duinen (industriestoomtram); 6 Drenthe (turfsteek-stoomtram); 7 SSN _ industrieterrein Schiedam (zware stoomlocomotieven, op NS-rails); 8 Miljoenenlijntje (lokaalspoorweg); 9 Spoorwegmuseum; 10 Hoedekenskerke-Goes (lokaalspoorweg)

Historische trams

11 Historische trams Rotterdam, remise Delfshaven, op rails RET; 12 Historische trams Den Haag, remise Frans Halsstraat, op rails HTM, ook NZH op Haagse rails; 13 Historische trams Amsterdam (Amsterdams Openbaar vervoer Museum) op rails Amsterdam; 14 Museumtram Haarlemmermeerplein-Amstelveen (trams uit het hele land); 15 Trammuseum NZH in voormalige tramremise Leidse Vaart in Haarlem; 16 Spoorwegmuseum