Optreden in Bosnische crisis bepalend voor toekomst; De Navo moet zich nu bewijzen

BRUSSEL, 31 MAART. Vandaag luidt de bel voor de beslissende ronde bij de NAVO. Na veertig jaar poseren als 's werelds machtigste militaire bondgenootschap zal moeten blijken of de geallieerden ook tot daden in staat zijn. De NAVO-ambassadeurs zullen elkaar vandaag onthullen hoeveel troepen hun hoofdsteden beschikbaar stellen voor de "vredesbewaking' in ex-Joegoslavië. Het gaat om het "te velde' afdwingen van het vredesplan Vance-Owen, onder VN-mandaat - en vermoedelijk met geweld.

Afgelopen maandag voerden 37 NAVO- en ex-Oostblokministers van defensie in Brussel de druk op Radovan Karadzic, de leider van de Serviërs in Bosnië, op met een oproep het akkoord te tekenen. Als de VN de bijbehorende resolutie aannemen moeten binnen een aantal weken in Brussel èchte knopen zijn doorgehakt. Op het NAVO-hoofdkwartier is men klaar met de blauwdrukken, de stafkaarten en de organisatieschema's - er moeten ongeveer 75.000 man goedbewapende troepen bij elkaar worden geveegd.

Nu komen de moeilijke politieke beslissingen. Hoeveel infanterie en tanks kan Nederland sturen en hoeveel de Verenigde Staten? Een “substantieel aantal”, zei de Amerikaanse onderminister van defensie Perry eergisteren. Maar hoe substantieel? Wat kunnen de Fransen bijdragen? Wie gaat leiding geven? En hoe worden niet-NAVO-landen aangetrokken voor deze grootschalige militaire operatie?

Deze episode kan bepalend zijn voor de geloofwaardigheid van de NAVO als crisismanager en richtinggevend voor haar toekomst. Een hele reeks ideologische, militaire en operationele beslissingen moet worden genomen die de wereld zal tonen waartoe de NAVO van na de Koude Oorlog in staat is. Op het hoofdkwartier in Brussel is dan ook sprake van een zekere plankenkoorts. De Joegoslavië-operatie kan immers op een demasqué uitlopen, waarbij in één klap èn de militaire zwakte èn de politieke verdeeldheid van de NAVO aan het licht treden.

Een NAVO-flop kan de vele regionale conflicten elders in Midden- en Oost-Europa zelfs aanwakkeren. Het bondgenootschap zou er zijn politieke krediet bij de nieuwe onafhankelijke staten mee verspelen. Deze landen kijken nu nog op naar de NAVO als laatste, stabiliserende wereldmacht met het militaire vermogen in noodgevallen tussenbeide te komen. Menigeen wil er lid van worden. Voor deze landen is anderhalf jaar geleden een aparte club opgericht, de Noordatlantische Samenwerkingsraad (NACC), die maandag in Brussel bijeenkwam. Daar zijn al honderden projecten met het Westen afgesproken, variërend van cursussen "militaire luchtverkeersbegeleiding' tot "krijgsmacht en democratie'. Het afgelopen jaar ontwikkelde de NAVO zich zo tot een kruising tussen een militair Nijenrode en een VN voor ministers van defensie, een plek waar onwennige Oosteuropese ministers van defensie informeel zaken met elkaar konden doen - over de verdeling van de nucleaire erfenis van de Sovjet-Unie bijvoorbeeld. En waar de hardste militaire koppen uit Siberië, Kirgizië, Oezbekistan enzovoort de moderne tijd kan worden bijgebracht. De NAVO-ministers liepen er rozig van het succes tussendoor. Dat alles staat op het spel als de NAVO straks zakt voor het eerste examen post-Koude Oorlog, een grootschalige, mogelijk gewelddadige militaire vredesoperatie buiten het verdragsgebied, waarbij doden kunnen vallen.

De vooruitzichten voor een succesvol optreden in ex-Joegoslavië zijn niet onverdeeld gunstig. “Als er iets zeker is over de bijeenkomst van vandaag dan is het wel dat er te weinig troepen aangeboden zullen worden”, zegt een diplomaat. Secretaris-generaal Wörner van de verdragsorganisatie voelt ook nattigheid. Hij waarschuwde begin deze week dat de NAVO van de hele operatie moet afzien als zij niet de middelen krijgt om die "effectief' uit te voeren. Alle lidstaten lijken hun kruit droog te willen houden totdat duidelijk is wie van hen de leiding zal nemen. Met uitzondering van Frankrijk hoopt vrijwel iedereen dat de VS die rol op zich zullen nemen.

Zeker is dat de NAVO in ex-Joegoslavië gemechaniseerde, relatief zwaar bewapende troepen nodig zal hebben. Pantserinfanterie dus, tanks en licht geschut. Op artillerieduels wordt niet gerekend - lokaal verzet, daar houden de NAVO-planners het voorlopig op. Precies die troepen die in de Prioriteiten-nota van minister Ter Beek op de nominatie staan om sterk te worden verminderd. Als Nederland meedoet, zijn Ter Beeks toekomstplannen dus effectief ondergraven.

De Britten stellen zich het meest terughoudend op. Zij willen eigenlijk helemaal niet betrokken worden bij het opleggen van vrede met geweld. De Britten vinden de NAVO-operatie militair riskant en politiek slecht omschreven. Hoe lang gaat het duren, is het doel haalbaar, is het thuis "verkoopbaar', zijn vragen die de Britten dwars zitten. Zij wijzen ook op de Amerikaanse lessen uit Koeweit en Somalië.

Volgens de nieuwe VS-doctrine wordt er alleen opgetreden als er een militaire overmacht beschikbaar is en een duidelijk politiek doel binnen handbereik. De Britten vrezen een uitzichtloze politionele actie zoals in Noord-Ierland: een Belfast in de bergen. Of op z'n best een "Europese Gaza-strook' voor Bosnische moslims, bewaakt door NAVO-troepen.

Duitsland is grondwettelijk niet in staat om buiten het NAVO-gebied op te treden. Na de wandaden in de Tweede Wereldoorlog zouden Duitse troepen nu op de Serviërs in ex-Joegoslavië als een rode lap werken. Deze week lokte de eerste voedseldropping door een Duits vliegtuig boven Srebrenica al speciale Servische dreigementen uit. “Duitsland is in de NAVO een soort IJsland geworden”, is een gevleugeld gezegde in Brussel geworden. Ooit gerespecteerd als spil in de NAVO-verdediging tegen de Sovjet-Unie, is het land nu de zittenblijver geworden. De klas is met het volgende hoofdstuk bezig. Met ongeduld wachten de geallieerden totdat het herenigde Duitsland z'n verantwoordelijkheid neemt en Duitse soldaten ook beschikbaar maakt voor niet-"klassieke' NAVO-acties.

Over de vorm van de militaire operatie bestaat al weken een conflict tussen de VS en Frankrijk, dat wel politiek maar niet militair bij de NAVO is betrokken. De Fransen staan er op de rol van SHAPE, het militaire NAVO-hoofdkwartier, bij de voorbereiding en uitvoering zoveel mogelijk terug te dringen. De meeste lidstaten veronderstellen namelijk dat de VN straks de NAVO zullen vragen als hoofduitvoerder van het Vance/Owen-plan op te treden. Niet-NAVO-landen die naar Joegoslavië meegaan zouden voor deze operatie in de NAVO worden geïntegreerd. Een meerderheid van het bondgenootschap, aangevoerd door de Amerikanen, is daar voorstander van. De deelnemende landen houden zich dan aan de SHAPE-planning, zijn ingepast in de NAVO-commandostructuur, werken volgens militaire NAVO-procedures en onder verantwoordelijkheid van de NAVO-Raad van ministers. Dat zou ook de centrale rol van de NAVO in het nieuwe tijdperk bevestigen.

Frankrijk ziet het anders. Parijs stelt zich een geheel nieuwe structuur voor, onder direct VN-commando, waarbij de NAVO op het tweede plan staat. De deelnemende landen (NAVO of niet) bereiden samen en onderling gelijkwaardig de operatie voor en voeren die uit, rechtstreeks onder VN-verantwoordelijkheid. De NAVO-Raad van ministers speelt daarbij geen rol. Tegen een grote Amerikaanse bijdrage, of zelfs een Amerikaanse commandant, hebben de Fransen geen bezwaar. Zolang uit deze operatie maar niet afgeleid kan worden dat de NAVO in de toekomst hèt vehikel voor dergelijke operaties wordt. Het is het traditionele anti-NAVO-beleid van Frankrijk ten voeten uit.

De Amerikanen zijn intussen niet van plan om te zeggen hoeveel troepen ze precies willen sturen zolang ze wat betreft de commando-structuur niet hun zin hebben gekregen. De Fransen willen op hun beurt niet aan de belangrijkste militaire operatie van het Westen meedoen als dat neerkomt op de facto aansluiting bij de NAVO. Zo staan beide partijen al weken tegenover elkaar. “Ik zal erop staan dat de NAVO de middelen krijgt om deze operatie effectief uit te voeren”, zei Wörner maandag. Ook onderstreepte hij de noodzaak van "eenheid van commando'. Het is nog geen van beide geregeld.