Jeltsin zonder Jeltsin

AL TIEN DAGEN LANG balanceren president Boris Jeltsin, de Opperste Sovjet en het Volkscongres in marathonzittingen op de rand van de chaos en de waanzin.

Tien dagen lang heeft het van weerskanten initiatieven geregend, over presidentieel bestuur, noodtoestand, impeachment, referenda en verkiezingen, er zijn tv-toespraken gehouden en compromissen gesloten. Er gebeurt, zo lijkt het, zeer veel. En tegelijkertijd gebeurt er niets, in Moskou: al met al is men niet verder dan aan de vooravond van die zaterdagse televisietoespraak van Boris Jeltsin met de afkondiging van zijn presidentieel bestuur.

Het is gezichtsbedrog. Want onder al die concentrische cirkels van dat luidruchtige balanceren op de rand van de chaos is er wel degelijk iets fundamenteels gebeurd: er kan nu al, nog voor het Volkscongres uiteengaat en de kruitdampen beginnen op te trekken, een verlies- en winstrekening worden opgemaakt die niet alleen uitvalt in het nadeel van Boris Jeltsin maar die vooral uitvalt in het nadeel van het hervormingsproces.

BORIS JELTSIN heeft in deze veldslag zijn huid gered, maar meer dan wat veren verloren: hij heeft, als het over de hervormingen gaat, zo'n beetje àlles verloren. Of zijn referendum doorgaat wordt pas vandaag bekend, maar zelfs àls het doorgaat zal het naar alle waarschijnlijkheid niet automatisch leiden tot de introductie van Jeltsins grondwet, en dat was een van de belangrijkste motieven van de president om het referendum uit te schrijven. Dat betekent dat de constitutionele crisis - en daarmee het machtsconflict - wordt verlengd tot de herfst. Die ontwikkeling drijft een wig tussen Jeltsin en zijn regering, heeft ook een wig gedreven tussen de president en de secretaris van de nationale Veiligheidsraad, Skokov, want de breuk tussen beiden is volgens Jeltsins woordvoerder “compleet”.

Belangrijker nog zijn de andere veren die de president heeft moeten laten: Jeltsin werd gedwongen een “nieuwe koers” af te kondigen. Vrij vertaald komt die koers neer op het begraven van belangrijke hervormingen. De regering is in haar samenstelling aanzienlijk minder hervormingsgezind geworden; van het team van radicale hervormers van de in december al geofferde premier Jegor Gaidar is er nog maar één over, minister Tsjoebais van privatisering. De macht van de gematigd conservatieve opvolger van Gaidar, Tsjernomyrdin - die tijdens dit Volkscongres een voortreffelijk strateeg is gebleken - is aanzienlijk toegenomen, ten koste van die van Jeltsin.

DE EERSTE anti-hervormingsgezinde maatregelen kwamen gisteren: Jeltsin verdubbelde het minimumloon, verhoogde beurzen en pensioenen, verhoogde een reeks sociale uitgaven en gaf aanwijzingen voor de subsidiëring van een aantal produkten - maatregelen waarmee hij het Volkscongres zowel als het murwgebeukte volk tegemoetkwam, maar het graf van het anti-inflatiebeleid groef. Er zijn gisteren miljarden roebels weggegeven - zonder dat iemand zich zelfs maar geroepen voelt te zeggen waar die vandaan moeten komen, anders dan van de bankbiljettenpers. Tegelijkertijd werd een geldhervorming aangekondigd, die - door de vaststelling van de roebelkoers - niets anders kan betekenen dan dat de convertibiliteit van de roebel wordt opgegeven. Exit een andere cruciale hervorming.

Alleen plaatselijke hervormers hebben het afgelopen jaar iets gedaan gekregen. Maar er was tenminste aan de top, in het Kremlin, nog een aanjager, een motor: Boris Jeltsin. Die motor heeft in de loop van de veldslag van deze tien dagen zijn energie grotendeels opgebruikt. Dat Jeltsin zijn huid heeft gered, is dus eigenlijk gezichtsbedrog.