Hakkelend, de tred onzeker

MOSKOU, 29 MAART. Ondersteund door zijn lijfwachten schuifelt de president het parlement uit. De dood staat hem in de ogen. Hij hakkelt. Zijn tred is onzeker. Zijn haar, normaal zo'n scherpe kuif, plakt als een treurig hoopje op zijn hoofd. Maar hij blijft glimlachen. Hij groet zelfs de verslaggever die op de triplex postvakjes van de afgevaardigden is geklommen om het schouwspel beter te kunnen overzien.

Het is zaterdagavond. Uit niets blijkt dat Jeltsin een dag later als herboren voor zijn aanhangers op het Rode Plein zal staan. Op deze zaterdagavond heeft Boris Nikolajevitsj net zijn toespraak tot het Congres van Volksafgevaardigden gehouden. Hij heeft er zijn macht ingeleverd. Hij is nu werkelijk tot nagenoeg alles bereid. Als hij maar niet “eenzijdig” de schuld krijgt van al die grondwetsschendingen die iedereen heeft begaan. Dat zou “onrechtvaardig” zijn. Hij wil een week de tijd om “samen” een oplossing te zoeken. En dat zegt de man die nu al vijf maanden om de week roept dat hij met deze volksvertegenwoordiging niets meer te maken wil hebben omdat hij alleen het volk trouw heeft gezworen.

Het is een gruwelijke scène. De president van het grootste land ter wereld is op. Hij opereert aan de rand van zijn fysieke mogelijkheden, stamelt dat hij “zijn moeder mist”. Zijn lijfwachten weten hem nog net op tijd een kamertje van het congrespaleis op het Kremlin in te loodsen. Daar kan hij even bijkomen, voordat hij zich op de Tverskistraat onder het volk mengt.

Wat is er aan de hand? Zijn tegenstanders duiken er als jakhalzen op. “Ik ben geroerd. Ik zou aan tafel een glas met hem willen drinken. Ik schaam me dat Rusland door zo'n man wordt geregeerd”, is het dubbelzinnige cynisme van afgevaardigde Smirnov uit St. Petersburg. Zijn medestanders uit het oppositionele kamp zijn minder cynisch en dus helderder. “De president is dronken”, is hun oordeel. De medische commissie van het parlement moet er maar eens aan te pas komen. Nu dient hij definitief te worden afgezet. In een halfuur doen maar liefst vijf diagnoses de ronde. Jeltsin is in de olie, is de waarneming van zijn tegenstanders. Hij is net van de massagetafel gekomen, is de verklaring van een van zijn eigen woordvoerders. Hij is rechtstreeks van het tenniscourt naar het parlement gekomen, zegt een andere woordvoerder. Hij heeft dagen lang niet geslapen uit verdriet om zijn moeder en door de “stress” over het politieke lot van zijn land, is de conclusie van zijn politieke vrienden in de volksvertegenwoordiging. De sociaal-democraat Roemjantsev: “Hij is een eenzaam mens. Hij heeft geen greep meer op zijn apparaat.”

Pag.5: Perpetuum mobile in Moskou

“Hij spreekt nu alleen nog namens zichzelf. Hij is een tragisch mens, echt alleen”, aldus Oleg Roemjantsev. Hij heeft wellicht een verkeerde cocktail pillen geslikt om op de been te blijven, is het vermoeden van weer een ander.

In complete verwarring gaan de afgevaardigden uiteen, naar hun hotel of het Bolsjoi-theater, want daar komen de mannen uit de provincie gewoonlijk nooit. De politieke leiding zet zich aan de onderhandelingen. Eerder zaterdag is een resolutie aangenomen waarin de president “grondwetsschending” wordt verweten en is besloten om op 25 april een officieel referendum te houden over het vertrouwen in het staatshoofd, diens sociaal-economische beleid alsmede vervroegde verkiezingen voor het presidentschap én het parlement. Deze motie is een kus des doods. Het Congres doet wel alsof het het plan van de president (een plebisciet) omarmt, maar schept tegelijkertijd alle voorwaarden om hem in de val te lokken. De preambule dat hij de grondwet heeft geschonden houdt bijvoorbeeld de weg naar impitsjment open. En een officieel referendum kan Jeltsin bijna niet winnen, omdat de wet bepaalt dat een referendum alleen bindend is als een meerderheid van álle kiesgerechtigden zich positief uitspreekt. Vandaar Jeltsins panische angst.

Na een nacht praten komt het Volkscongres zondag weer bijeen. De parlementariërs krijgen daar onmiddellijk het konijn uit de hoed van voorzitter Chasboelatov geserveerd. De Tsjetsjeen, die door de volkse aanhang van Jeltsin wordt gezien als het Kwaad uit de Kaukasus, is het ineens met de president eens en durft dat ook kenbaar te maken. Beiden willen nu een compromis: geen referendum in april, wel verkiezingen in november voor zowel uitvoerende als wetgevende macht. Jeltsin zit achter hem en knikt dat het goed is. Iedereen valt over Chasboelatov heen. Zijn voorstel wordt weggestemd. De nationaal-communisten en radicale democraten weten elkaar onmiddellijk te vinden. De vraag is nu niet meer alleen of Jeltsin moet worden onttroond maar ook of Chasboelatov moet worden afgezet. In overgrote meerderheid besluit een kokend parlement om deze vraag in een geheime stemming op de rol te zetten.

Buiten op straat begint de "massa' zich te manifesteren, dat wil zeggen, wat in het hedendaagse Rusland voor massa moet doorgaan. Voor het Gorki-park, bij het Witte Huis (het gebouw van de Opperste Sovjet) en op het Manegeplein verzamelt zich de oppositie tegen de “verraders” van het moederland. Als het 25.000 man zijn, is het veel. Onder de muur van het Kremlin groeperen zich onder auspiciën van zestig politieke en maatschappelijke organisaties de aanhangers van Jeltsin. Met vijftigduizend is het op. Duizend man per club.

Jeltsin zelf spreekt hen toe. Hij ziet er veel beter uit. Van defaitisme is geen sprake meer. In vier uur is zijn humeur honderdtachtig graden gedraaid. “De tijd van compromissen is verstreken. Ik onderwerp me niet aan zeshonderd afgevaardigden. Ik onderwerp me slechts aan het volk”, zegt hij. Zijn in december gesneefde rechterhand Gennadi Boerboelis zegt 't hem na: “Hier in Moskou en in tientallen andere steden bestaat consensus. Consensus over wie er verraad pleegt aan de hervormingen en de president, consensus over het Sovjet-revanchisme dat er niet door zal komen.” Het kopen van de stemmen begint. Met een oekaze garandeert Jeltsin de kleine man dat zijn spaarcentjes niet door de hollende geldontwaarding verzwolgen zullen worden. Hoe dit decreet zich moet verhouden tot de “strijd tegen de inflatie” wordt er niet bijverteld.

Binnen zitten de afgevaardigden zich op te vreten. Burgemeester Joeri Loezjkov heeft hen terwille van hun eigen veiligheid afgeraden zich op straat te begeven. De radicale conservatieven van de fractie Russische Eenheid zijn de eersten die bij zinnen komen. De impeachment van Jeltsin is kansloos. Een tweederde meerderheid op 1.033 afgevaardigden zit er niet in, beseffen ze. Het bondgenootschap met de democraten tegen Chasboelatov zou dus wel eens dodelijk kunnen worden. Als die uit zijn functie wordt ontheven is het parlement alles kwijt. Snel wordt de discipline in eigen gelederen hersteld. “Tegen Jeltsin en voor Chasboelatov” is na de middagpauze het parool.

Een juiste taxatie, zo blijkt als 's avonds om kwart over tien de uitslag van de geheime stemming wordt bekendgemaakt. De impeachment van Jeltsin mist op 72 stemmen de tweederde meerderheid. Chasboelatov houdt 178 stemmen over. Beiden mogen blijven.

Bij hotel Rossia viert de Jeltsin-aanhang feest. “De communistische omwenteling heeft niet plaatsgehad. Ik dank niet de gedeputeerden, ik dank u hier en hen in die honderden steden die vandaag hebben gezegd: wij zijn met de president. De hervormingen, de democratie en het jonge Rusland hebben gewonnen”, roept Jeltsin. Premier Viktor Tsjernomyrdin (de echte winnaar, omdat hij de afgelopen dagen met zijn dubbelzinnige optreden spelenderwijs van alles heeft binnengehaald, van het ontslag van lastige hervormingsgezinde ministers tot specifieke bevoegdheden) viert naast hem het feest mee. Dat dezelfde Tsjernomyrdin een dag eerder ook half verraad heeft gepleegd met zijn pleidooi voor tussentijdse presidents- én parlementsverkiezingen is even vergeven en vergeten.

Achter de muren van het Kremlin begint de andere winnaar, parlementsvoorzitter Chasboelatov, zijn messen ook weer bij te slijpen. “De crisis tussen wetgevende en uitvoerende macht is zo diep dat we die waarschijnlijk niet snel kunnen oplossen”, zegt hij en maakt en passant melding van een “staatsgreep” van Jeltsin die hij heeft verijdeld.

In drie dagen Volkscongres is aldus alles bij het oude gebleven. Er is eigenlijk niets gebeurd. Alleen de wederzijdse bitterheid is toegenomen. Als het parlement vanochtend voor de vierde dag bijeenkomt, is de rancune nog dominanter dan die al was.

Er is vooralsnog slechts één conclusie op zijn plaats. De Russische politici, zo lijkt het, opteren voor de Nobelprijs natuurkunde: ze willen nu eindelijk bewijzen dat het perpetuum mobile wèl bestaat. Ik vraag de democratische afgevaardigde Anatoli Sjabad, fysicus van zijn vak, naar de ratio van dit verlangen en de kansen op succes. Hij kijkt me verbijsterd aan en loopt zonder een woord te zeggen door. Oleg Roemjantsev antwoordt wel. “Ratio? Wat een vraag! Je kan nu eenmaal niet de ambassadeur van rock & roll willen zijn in een land zonder ritme.”