MYSTIEKE THERAPIE

"An Experiment in Racism' heette de show van Oprah Winfrey, die afgelopen maandag op de Nederlandse televisie was te zien.

Niet bekend

Aan de mensen met bruine ogen werd uitgelegd dat onlangs uit wetenschappelijk onderzoek was gebleken dat blauw-ogige mensen in alle opzichten inferieur waren aan bruin-ogigen. Ze waren dommer, agressiever, oneerlijker en onbeschaafder. Het gevolg hiervan was dat de bruin-ogigen een beetje bij elkaar bleven staan en onderling spottende opmerkingen begonnen te maken over degenen die blauwe ogen hadden.

Toen het zover was, mochten de bruin-ogigen als eersten de opnamestudio binnen. Er bleken te weinig stoelen te zijn en de blauw-ogigen werden gesommeerd op de vloer te zitten. Oprah Winfrey verscheen, samen met haar belangrijkste gast van die avond, een zekere Jane Elliott, die op het podium plaatsnam. Een blanke vrouw van in de vijftig, met kort haar, ziekenfondsbrilletje en verbitterde gelaatstrekken. Ze werd voorgesteld als degene die het onderzoek had verricht naar het verschil tussen blauw- en bruin-ogigen. Op hatelijke toon deed Elliott verslag van haar onderzoek: genetisch bleken blauw-ogigen minder sterk en minder slim te zijn dan bruin-ogigen. Ze hadden een grotere aanleg tot criminaliteit en waren sneller geneigd tot asociaal gedrag. Het blauwe van hun ogen gaf eigenlijk een foutje in het evolutieproces aan, waardoor ze konden worden beschouwd als mensen die een tekortkoming hadden, zowel in lichamelijke als in geestelijke zin.

De gasten met blauwe ogen waren met stomheid geslagen. Na enig aandringen van Oprah Winfrey kwam het protest los. Winfrey kreeg bovendien alles te horen over de slechte behandeling die ze hadden gekregen gedurende de tijd dat ze moesten wachten. Dat had Jane Elliott zo gewild, vertelde Winfrey, waarop de woede zich op de dame op het podium richtte: ""Waarom heeft u ons zo onbeschoft laten behandelen?'' vroeg iemand. Jane Elliott: ""Omdat jullie dat gewend zijn. Blauw-ogigen zijn over het algemeen ongemanierd. Dat heb ik in mijn onderzoek bewezen.''

""Maar u hebt zelf blauwe ogen'', merkte een ander op.

""Daarom ken ik jullie soort juist zo goed'', reageerde Jane Elliott, ""maar gelukkig ben ik getrouwd met een bruin-ogige en hebben al mijn kinderen bruine ogen. Dat is dus nog goed gekomen. Maar als blauw-ogigen onder elkaar trouwen is het hopeloos. Bovendien planten ze zich voort als konijnen.''

Een van de gasten die probeerde aan te geven waarom volgens haar het onderzoek van Jane Elliot niet deugde, werd door de onderzoekster ruw in de rede gevallen: ""Jij hebt mijn onderzoek niet gelezen en zelfs als je dat gedaan had, zou je er niets van begrijpen. Hou dus liever je kop dicht en ga zitten.''

Toen de vrouw zei dat ze dat niet hoefde te pikken antwoordde Jane Elliott: ""Then go back where you came from.''

Een Zweeds meisje vertelde dat Zweden, ondanks zijn blauw-ogige bevolking, een zeer welvarend land was. ""Ja'', zei Jane Elliott, ""welvarend en immoreel, want toen de joden in Duitsland werden vermoord, hebben jullie geen poot uitgestoken om die mensen te helpen.''

Terwijl dit allemaal gaande was vertelde Oprah Winfrey gniffelend in de camera, in een aparte ruimte, dat het hier om een experiment ging om de mensen te leren hoe racisme aanvoelt. ""Want natuurlijk heeft de kleur van je ogen niets te maken met je karakter of je intelligentie'', voegde ze eraan toe.

Ten slotte kregen ook de aanwezigen in de studio te horen dat het om een experiment ging, een "oefening in racisme', zoals Jane Elliott het noemde: ""Ik wilde jullie even laten voelen wat zwarten, vrouwen en homo's elke dag ervaren.''

Waarop een blauw-ogige opstond en zei: ""Ja, ik begrijp nu wat racisme betekent.''

En een bruin-ogige: ""Het spijt me dat ik zoëven zo naar tegen jullie deed, vergeef me alsjeblieft.''

Als een opperpriesteres keek mevrouw Elliott neer op haar publiek. Ze had dit experiment al vele malen uitgevoerd, vertelde ze, en haar theorie was dat alle blanken zich schuldig maakten aan racisme en daarom verantwoordelijk konden worden gesteld voor de armoede en de ellende van de zwarten: ""Als er verhoudingsgewijs evenveel blanke Aidsslachtoffers waren geweest als zwarte, had men er al lang een middel tegen gevonden.''

Haar emoties werden haar bijna te veel toen ze haar boodschap samenvatte: ""Change your behaviour, change the things you say and think. Because you all are educated to be racists!''

Wie de show van Oprah Winfrey kent is het een en ander gewend, maar dit was toch wel erg bizar. Dat vonden de meeste slachtoffers van het programma trouwens ook. Zelfs nadat ze te horen hadden gekregen dat het maar als een "leerzaam spelletje' was bedoeld, bleven ze morren over de stijl van de dame op het podium. Iemand vond dat ze overdreven gemeen en akelig deed, en een oudere heer zei dat Elliott er al te makkelijk van uitging dat racisme een groepskenmerk was - het zijn racisten die vinden dat anderen per definitie racisten zijn.

Ook voor de kijker werd duidelijk dat het bij Jane Elliott niet alleen ging om een experiment of een oefening. Ze behield gedurende het hele programma de verbetenheid van iemand die een heilige oorlog voert. Het was een wraakactie en tegelijk ook een exhibitionistische vorm van zelftuchtiging: wij blanken moeten worden gestraft voor de Holocaust, de Vietnam-oorlog, honger en ziekte, leek ze te zeggen. En racisme beschouwde ze niet als een gedragskenmerk, maar als een wezenskenmerk. Ze bestreed niet een sociaal verschijnsel, maar deed aan exorcisme. Met een obscuur-religieus fanatisme was ze de duivel aan het uitdrijven.

Het is een trek die je bij meer racismebestrijders tegenkomt. Omdat ze voor een goede zaak opkomen, vinden ze het overbodig zelf ook goede mensen te zijn. Omdat ze racisme als een moreel tekort zien, belanden ze vanzelf in de positie van morele superioriteit. En hoe sterker ze racisme kunnen voorstellen als een diep geworteld innerlijk kwaad, des te meer vrijheid ze zich kunnen veroorloven met betrekking tot de remedie - een schaafwond krijgt een gekleurd pleistertje, maar een kankergezwel moet worden weggesneden.

Zo verglijdt anti-racistische actie in anti-racistische terreur: iedereen moet worden aangepakt, want wie geen racistische daden heeft verricht, heeft racistische gedachten gehad, en wie die niet heeft gehad, is zich er alleen maar niet van bewust. Het is alsof professionele anti-racisten weigeren racisme te zien als een verkeerde omgangsvorm, als simpelweg een gebrek aan fatsoen, omdat ze er dan zakelijk op zouden moeten reageren, met regels en wetten, in plaats van met mystieke therapieën. Neen, ze willen juist kwaad zijn, en boosaardig. Met alle geweld willen ze onbeschoftheid met onbeschoftheid tegengaan. En je vraagt je dan ook af wie de mystieke therapie het hardst nodig heeft.