Moorddadige strijd tussen Koerdische PKK en moslim-fundamentalisten; "In Batman heerst een schrikbewind'

In het Koerdische Batman in het zuidoosten van Turkije woedt een strijd op leven en dood tussen de linkse Koerdische Arbeiderspartij (PKK) en islamitische fundamentalisten. Veel Koerden fluisteren dat de fundamentalisten met raad en daad ter zijde worden gestaan door de Turkse veiligheidstroepen, die in hen een geschikt tegengif zien voor het Koerdische streven naar onafhankelijkheid.

BATMAN, 27 MAART. In het centrum van Batman, een stad in het Koerdische zuidoosten van Turkije, benutten de straathandelaren elke centimeter van het trottoir om hun waren uit te stallen. Er heerst een bedrijvigheid die past bij arifegüun, de dag die voorafgaat aan islamitische feesten. Deze week sluiten de moslims de vastenmaand af met het suikerfeest. De dag ervoor wordt in Turkije maar een halve dag gewerkt, het huis met bezems gekeerd en inkopen gedaan voor de feestdagen.

Batman - relatief welvarend omdat er olie wordt gewonnen - vormt geen uitzondering op deze regel. De bevolking, die sinds 1982 is verdrievoudigd tot omstreeks 250.000, is zoals vrijwel overal in Turkije een mengeling van stad en platteland. Vrouwen in Westerse kleding kopen aan dezelfde kraam als vrouwen in kleurrijke Koerdische jurken. Wat opvallend in het stadsbeeld ontbreekt zijn zwart gesluierde vrouwen. Want Batman wordt sinds anderhalf jaar geassocieerd met Hezbollah, de fundamentalistische organisatie die zich "Partij van God' noemt en vanuit Iran en Zuid-Libanon opereert.

De snelle verstedelijking van Batman vormt op zichzelf een goede voedingsbodem voor de radicale islam, die het Koerdische zuidoosten van Turkije niet wenst af te staan aan de van oorsprong marxistisch-leninistisch georiënteerde Koerdische Arbeiderspartij (PKK). Daarom is er al geruime tijd een krachtmeting gaande tussen de Koerdische bevrijdingsorganisatie en Hezbollah, die in Batman zo'n 160 mensen het leven heeft gekost. Zeker 130 slachtoffers worden omschreven als pro-Koerdische sympathisanten: mensenrechtenactivisten en regionale bestuurders van de Volks Arbeiders Partij (HEP).

Volgens Ataullah Hamidi, de burgemeester van Batman, is behalve de snelle verstedelijking vooral ook de hoge werkloosheid - zeker 15.000 tot 20.000 jongeren hebben geen baan - er de oorzaak van dat de PKK en Hezbollah tegenover elkaar zijn komen te staan. “Er heerst een schrikbewind”, zegt Hamidi, “wat het voor de politie moeilijk maakt om de daders op te sporen. Ook al worden de aanslagen op klaarlichte dag op straat gepleegd, niemand van de omstanders is bereid de politie zelfs maar van een signalement te voorzien. Uit angst dat men dan zelf wel eens het volgende slachtoffer zou kunnen worden.”

Maar vakbondsleiders, mensenrechtenactivisten en pro-Koerdische politici betwijfelen of dat enig nut zou hebben. “Het brein achter het merendeel van de aanslagen”, aldus de regionale voorzitter van de vakbond Petrol-Is, Ahmet Teymurtas, “zijn de Turkse veiligheidstroepen, die in de vorm van contra-guerrilla-activiteiten proberen de democratische krachten in het Koerdische zuidoosten tot zwijgen te brengen.” De moslim-fundamentalistische organisatie wordt in de volksmond dan ook Hezbol-contra genoemd, een samenballing van Hezbollah en de contra-guerrilla-organisatie waarvan de veiligheidstroepen in Zuidoost-Turkije zich zouden bedienen.

“De realiteit is”, aldus Teymurtas, “dat er in Zuidoost-Turkije een oorlog woedt om de Koerdische bevrijdingsstrijd te smoren en alle middelen zijn daarbij geheiligd.” Volgens Akin Birdal, voorzitter van de Turkse mensenrechtenorganisatie, zijn in de afgelopen 15 maanden een kleine 400 dorpen in Zuidoost-Turkije door de veiligheidstroepen ontruimd, waardoor 1,5 miljoen mensen werden gedwongen zich elders te vestigen. Hij zegt bovendien dat in diezelfde periode 625 mensen op mysterieuze wijze zijn vermoord, met Batman als belangrijkste centrum.

De Turkse krant Hürriyet (vrijheid) meldde onlangs dat in veertig gevallen duidelijk is wie de aanslag heeft gepleegd. Maar de mensen die ik in Batman aansprak - en die anoniem willen blijven uit angst voor represailles - geloven niet dat dat in alle gevallen correct is. De Turkse autoriteiten zouden hun geloofwaardigheid hoog willen houden door in ieder geval een aantal dossiers af te handelen. Maar of de namen die worden genoemd ook de werkelijke moordenaars zijn, blijft onduidelijk.

De vraag is bovendien waarom juist Batman is “uitverkoren tot dodenstad” en bij voorbeeld niet Diyarbakir, de grootste stad in het zuidoosten van Turkije en het rode bolwerk van de Koerden. “De verstedelijking van Batman”, meent de plaatselijke voorzitter van Petrol-Is, “voltrekt zich in een veel sneller tempo gezien de olie, die de regio een zekere economische welvaart brengt. Bovendien is Batman, in tegenstelling tot de andere steden in Zuidoost-Turkije waar de industriële ontwikkeling vrijwel nihil is, vooral een arbeidersstad met sterke politieke organisaties. Daarnaast vormt Batman voor de veiligheidstroepen een knooppunt, van waaruit de militaire activiteiten in de regio worden gecoördineerd.”

Teymurtas slaapt - zoals de meeste van zijn politieke vrienden - vrijwel elke dag op een ander adres, uit angst dat ook hij uit de weg wordt geruimd. Bovendien rijdt hij zelden langer dan twee dagen in dezelfde auto. Een patroon waar de afgelopen weken voor het eerst weer wat mee is gesjoemeld nu er in de vastenmaand maar twee moorden zijn gepleegd. “Het lijkt er op”, zegt de secretaris van de plaatselijke HEP, Oktay Bagatir, “dat de moord op de vooraanstaande journalist Ugur Mumcu, twee maanden geleden, wel eens de redding van Batman kan worden. Door de sterke reacties vanuit de bevolking voor het behoud van de wereldlijke wetten in Turkije, kan de regering het zich niet langer permitteren om de activiteiten van Hezbol-contra te tolereren.”

Naar aanleiding van arrestaties in Istanbul, kort na de aanslag op Mumcu, is namelijk gebleken dat de vermoedelijke moordenaars van twee andere Turkse voorvechters van het laïcisme lid waren van de Islamitische Actie. Een groepering die in 1987 zou zijn ontstaan vanuit een cel van de Hezbollah in Batman en waarvan de leden in een kamp nabij de Iraanse heilige stad Qom werden geschoold.

De Turkse regering heeft lange tijd volgehouden dat Hezbollah niet bestaat in Turkije. Volgens uitgelekte rapporten van de Turkse veiligheidsdienst gaat het in het zuidoosten evenwel om twee fundamentalistisch-islamitische organisaties, die beide hun oorsprong hebben in een (islamitische) boekhandel in Diyarbakir. De belangrijkste leider zou de 40-jarige Hüseyin Velioglu zijn, die lange tijd ook in Batman actief was en in mei 1991 de PKK met geweld begon te bestrijden. Kranteberichten zeggen dat hij inmiddels zeker 300 slachtoffers heeft gemaakt in zijn strijd voor een islamitisch Koerdistan.

In een vraaggesprek met het linkse dagblad Cumhuriyet (republiek) gaf een van de leden vorige maand toe dat de organisatie “nogal wat mensen heeft bestraft, zowel van de kant van de PKK als van de kant van de Turkse staat”. Maar dat de organisatie financiële en logistieke ondersteuning vanuit Teheran krijgt, noemde hij onzin. “Iran is het gidsland en Hezbollah is een verzamelnaam voor al de groeperingen die de Koran als richtlijn nemen. De Koran is tegelijkertijd ons programma, onze strategie en onze tactiek.”

Volgens lokale politici en vakbondsmensen is het duidelijk dat Hezbollah in wezen een vijand is van de Turkse staat. “Men strijdt voor de invoering van de shari'a, het islamitische recht”, zegt de voorzitter van Petrol-Is. “Er is dan ook maar één reden waarom deze organisatie niet wordt bestreden, zoals de PKK. De staat heeft baat bij haar bestaan.” Ook burgemeester Hamidi heeft zijn twijfels waarom er zo weinig moorden worden opgelost. “Maar de Turkse staat houdt me buiten de afwikkeling van deze kwestie”, zegt hij gelaten.