Makiya-san maakte haar verloving uit

TOKIO, 27 MAART. Michiyo Makiya zou op haar 25ste trouwen. Ze had haar undergraduate gehaald in Amerika en wilde op de internationale school in Tokio afstuderen. Van de veertig studenten die het zware toelatingsexamen deden haalden vijf de eindstreep, onder wie Makiya-san, als enige vrouw. Dolgelukkig belde ze haar verloofde. Die reageerde tot haar stomme verbazing gereserveerd. Hij had net de avond tevoren zijn vrienden gesproken en die hadden hem allemaal afgeraden met haar te trouwen. Hij zelf had immers maar gakushi, vergelijkbaar met haar Amerikaanse opleiding. Hoe kon hij een vrouw naast zich dulden die hoger opgeleid was dan hij? Makiya-san bedacht zich geen moment en maakte haar verloving uit.

“Ik ben een uitzondering”, zegt ze, nu acht jaar later in een restaurant in Tokio. Maar voor de overgrote meerderheid van de Japanse vrouwen is een top-universiteit niet aan te bevelen als ze willen trouwen. “Japanse mannen houden niet van vrouwen met een hogere opleiding dan zij.”

In Japan bestaat volgens haar heel sterk het besef dat in een huwelijk de man voor het inkomen zorgt en de vrouw voor de rest, zodat een gewone universiteit goed genoeg is voor vrouwen. En omdat de mannen nooit thuis zijn en altijd maar werken en 's avonds op kosten van de chef met de collega's op stap gaan, valt de zorg voor het onderwijs van de kinderen automatisch toe aan de moeders. Makiya-san: “Kyoiku mama heten ze, onderwijsmoeders, die jongens inprenten dat ze later een gezin moeten onderhouden en meisjes dat ze moeten trouwen.”

Hoewel in Japan veel vrouwen werken, worden ze geacht niet alleen te trouwen, maar ook het bedrijf te verlaten zodra dat gebeurt en zeker als ze vervolgens in verwachting zijn. Daarbij wordt onbeschroomd pressie op hen uitgeoefend. Een 29-jarige ingenieur bij een grote elektronicafabrikant tegenover het dagblad Mainichi Shimbun: “Ik werd overgeplaatst omdat ik trouwde met een mannelijke collega. Mijn kamer raakte ik kwijt, want ik zou misschien vertrekken zodra ik zwanger werd. Daarna hoorde ik dat het werk dat ik had gedaan helemaal niet op prijs werd gesteld.”

Pag.12: Juffrouwen op hoge leeftijd

Vanaf de leeftijdscategorie 25 jaar en ouder daalt hun arbeidsparticipatie scherp, om vanaf 35 jaar weer te stijgen en vanaf 45 weer te dalen - bij mannen is dat pas bij hun 60ste. Er zijn maar weinig crèches, maar dat is niet de reden dat vrouwen zich verplicht voelen te vertrekken. De ware reden is dat vrouwen die hun kinderen aan crèches uitbesteden door iedereen met de nek worden aangekeken.

Ze verwaarlozen hun moederlijke taak. Als ze toch tegen de opvatting van de meerderheid ingaan, is dat omdat ze wel moeten werken om het lage gezinsinkomen aan te vullen. Zwangerschapsverlof bestaat wel, maar alleen op papier, de echte regels zijn in de praktijk andere en wie van de geschreven regels toch gebruik maakt, wordt geacht niet terug te komen. Wie dat wel wil en slaagt, heeft geen enkele kans op promotie, net als ongetrouwde vrouwen, die door hun mannelijke collega's spottend hi miss worden genoemd, juffrouwen op hoge leeftijd.

Door de recessie worden werkende vrouwen extra zwaar getroffen. Deze maand verscheen in Japan een boek, getiteld Konna Hazu Janakatta ("Niet zoals ik het me had voorgesteld'), waarin 300 vrouwen aan het woord komen. Het gaat om vrouwen met een universitaire opleiding, die ooit hebben gesolliciteerd naar niet-administratieve functies (sogoshoku) - niet de banen die doorgaans vrouwen krijgen, die de routineklussen in de verpleging, het onderwijs, de hotels en restaurants, de winkels en op de kantoren krijgen toebedeeld. Citaat van een 26-jarige: “Bedrijven vragen van vrouwen in zulke functies dat ze denken als mannen, handelen als vrouwen en werken als honden”.

Een citaat van een andere vrouw: “Als vrouwen eens niet goed presteren, worden ze meteen gedegradeerd, mannen in zulke functies niet.” Een derde vrouw: “Mij is door mijn mannelijke collega's verteld dat wij met onze functies gebroken gezinnen veroorzaken en dat hun vrouwen denken dat wij de verkeerde keuze maken”.

Sinds de wet op gelijke behandeling uit 1986 nam het aantrekken van vrouwelijke universiteitsverlaters sterk toe, maar nu worden ze als eerste gevraagd te vertrekken. Ook bij de nieuwe lichting personeel ondervinden vrouwen als eersten de gevolgen van de recessie. Een effectenhuis nam dit jaar vijftig procent minder vrouwen aan in sogoshoku-functies, volgend jaar zal het geen één meer zijn.

Tegenover de Mainichi Shimbun verklaarde onlangs een vrouw: “Mij werd bij het recruteringsgesprek verteld dat zulke banen mislukte bloemen waren uit de tijd van de bubble-economie. Ik voelde me vernederd en keek daarna uit naar elk baantje dat maar voorhanden was”. Een andere vrouw kreeg opeens te horen dat zulke functies niet meer bestonden. “Ik kreeg een administratief baantje, hoewel geen van de mannen die gelijk met mij van de universiteit binnenkwamen en dezelfde functies hebben ook maar ergens last van heeft.” Haar chef noemde als reden voor haar degradatie haar werkprestatie en ontweek haar vragen over gelijke behandeling.

Volgens Keiko Shimuza, die zelf bij een bank werkte en vorig jaar een boek publiceerde over sogoshuku, worden vrouwen bij de recrutering ingedeeld in administratieve en sogoshuku-functies, mannen niet. Veel bedrijven geven geen functiekwalificaties, zodat de functie-eisen oppervlakkig blijven en overmatige verwachtingen bij vrouwen wekken.

Vrouwen in Japan verdienen gemiddeld maar vijftig procent van wat mannen verdienen. Toch zijn de vrouwen de belangrijkste consumenten, ze beheren de financiën van het gezin en de industrie heeft al lang ontdekt dat vrouwelijke consumenten een markt op zichzelf vormen. De zogeheten Office Ladies die in de middagpauze de talloze koffieshops in Tokio bezoeken gaan doorgaans chique en zeer modebewust gekleed en zijn als consumenten volledig geëmancipeerd. Maar zodra ze terug zijn op kantoor temidden van hun mannelijke collega's mogen ze de thee inschenken en de kopjes afwassen. Daar zijn ze muurbloemen die, wanneer ze de dertig naderen, worden vervangen door verse.