Zege Clinton is pas het startschot; Begrotingsplannen ook door Senaat goedgekeurd

WASHINGTON, 26 MAART. Glunderend heeft president Clinton gisteren de Democratische leiders van het Congres gefeliciteerd: nu ook de Senaat zijn begrotingsplannen (500 miljard aan bezuinigingen en belastingverhogingen) heeft aangenomen, heeft hij de eerste zege op zak. “Eindelijk hebben we iets gedaan tegen de patstelling in het Congres”, aldus Clinton.

De begrotingsresolutie maakt twaalf jaar van anti-overheidsbeleid van de Republikeinen ongedaan. Tevens is een snelheidsrecord gevestigd. Het is voor het eerst dat een begrotingsresolutie al in maart van het begrotingsjaar door beide huizen van het Congres is aangenomen.

Toch is de overwinning van gisteren slechts het startschot voor de eigenlijke strijd. De resolutie is slechts een niet-bindende blauwdruk. De eigenlijke begroting wordt pas deze zomer aangenomen. Over het omstreden stimuleringsplan van 16 miljard dollar voor een half miljoen banen wordt pas volgende week gestemd. “Van nu af gaan we met scherp schieten”, waarschuwde de bittere Republikeinse oppositieleider, senator Robert Dole.

De overwinning van deze week is het resultaat van enorme lobby-inspanningen van de president. Hij heeft de belangrijke senatoren en afgevaardigden gevleid, gesmeekt, bewerkt, bedreigd en op campagnebijeenkomsten en televisie-optredens bestookt. Clintons stijl is niet die van een “keizerlijk presidentschap” maar van voortdurend overleggen en praten. Dat deed hij ook als gouverneur van Arkansas. In de politieke compromissen waren zijn oorspronkelijke voorstellen vaak nauwelijks nog herkenbaar.

Door het ontbreken van partijdiscipline kan Clinton de Congresleden nauwelijks onder druk zetten. President Johnson kon hen met zijn lange, dreigende gestalte in een hoek duwen, van 10 centimeter afstand in de ogen kijken en bedreigen met politieke sancties. Maar hij was de laatste president die dat kon doen. Sinds 1968 zijn de partijen steeds verder verbrokkeld.

Clintons anti-voorbeeld was de Democratische president Carter, die veel voorstellen deed, maar ze nooit in het Congres kwam verdedigen. Een politiek strategisch model is president Reagan, die in zijn eerste zittingsjaar radicale hervormingen doorvoerde. Maar Reagan had het makkelijker dan Clinton. Hij kon het Congres onder druk zetten door met fluwelen stem in fraaie televisietoespraken belastingverlagingen te beloven. Omdat Clinton offers vraagt, heeft hij het met grotere oppositie te stellen dan Reagan vroeger. Het vergt een meer parlementaire benadering. Hij heeft nog geen Republikein tot zijn eigen kamp weten over te halen.

De Republikeinse minderheid bracht veel amendementen in stelling, tegen de energieheffing, tegen de extra heffing op de hoogste inkomens en tegen wat ze noemde “de oorlogsverklaring aan de bejaarden”, de extra belasting voor welgestelde AOW-trekkers. Uiteindelijk kreeg Clinton echter zijn zin en werden de bindende amendementen verworpen.

Clinton was vaak op het Capitool te vinden om ook de leden van zijn eigen Democratische partij te bewerken. Dat is niet helemaal gelukt. Twee Democraten deserteerden naar de Republikeinen. Democratisch senator Richard Shelby verloor door zijn desertie federale gelden voor een banenprogramma in zijn staat Alabama. Andere senatoren verdienden extraatjes voor hun staten. Zo wilden twee Democratische spilfiguren, Edward Kennedy en Robert Byrd, meer federale steun voor zomerbanen in hun staten. Het zomerbanenprogramma, dat hoort bij het stimuleringspakket, is een veredelde vorm van babysitten voor vakantievierende pubers. Vaak bestaat het “werk” uit het betaald bijwonen van praatgroepen over self esteem.

Het is gebruik dat machtige senatoren hun positie gebruiken om hun eigen staat te bevoordelen uit de federale pot. Robert Byrd, een oude, trillende senator, die tijdens langdradige toespraken stukken uit Livius citeert, is een van de machtigste figuren in het begrotingsproces. Hij slaagde erin hele federale overheidsafdelingen van Washington naar zijn deelstaatje West Virginia te laten verhuizen. Het is een vorm van politieke afpersing, die zal doorgaan tot in de zomermaanden als het begrotingsproces wordt afgerond.

Een andere sleutelfiguur en bondgenoot van Clinton is de Democraat Dan Rostenkowski, voorzitter van commissie voor belastingen. Het ministerie van justitie heeft een fraudeonderzoek tegen hem ingesteld. Binnen een maand zou de federale procureur Jay Stephens beslissen of hij tot vervolging zal overgaan. Maar in de tussentijd wordt de door president Bush benoemde Stephens door een Democraat vervangen. Republikeinen vrezen dat er dan niets meer komt van het onderzoek tegen Rostenkowski.

Een begrotingsvoorstel van een president lijkt op een papieren vliegtuigje in een storm. Net zoals in Nederland berust in Amerika het begrotingsrecht bij de volksvertegenwoordiging. Maar omdat er in Amerika geen grondwettelijke band bestaat tussen het Congres en de zelfstandig gekozen president, is het opstellen van een begroting veel onzekerder dan in een land met een parlementair systeem, waar de partijen al bij voorbaat een compromis hebben gesloten. Congresleden zijn politieke kleine ondernemers, die vooral loyaal zijn aan hun eigen kiesdistrict.

Na het aannemen van de begrotingsresolutie gaan commissies in het Congres stemmen over overheidsprogramma's. Commissies voor Geldtoewijzingen bepalen dan hoeveel geld naar die programma's gaat. Zetels in die Commissies voor Geldtoewijzingen zijn felbegeerd, want daar kan een Congreslid altijd de meeste federale potjes naar zijn district halen. Hij krijgt die als politiek wisselgeld voor zijn stemgedrag.

Als de Senaat en het Huis van Afgevaardigden in de zomer hebben gestemd over de begroting beginnen de onderhandelingen opnieuw, omdat de begrotingsversie van de Senaat altijd afwijkt van die van het Huis. Na een “verzoening” wordt er opnieuw gestemd. Het resultaat wijkt meestal sterk af van wat de president heeft voorgesteld. Republikeinse presidenten hadden het ook nog te stellen met een door de oppositie gedomineerd Congres, dat zich niets van zijn begroting aantrok. Vaak slaagden Democraten erin de president in verlegenheid te brengen door meer te bezuinigen op diens favoriete programma's.

Nu de Republikeinen in de oppositie zijn, kunnen zij wraak nemen. Maar ook conservatieve Democraten zijn onrustig. Clintons vijfjarenplan werkt volgens een klassiek model: de cadeautjes en de extra's komen eerst en de grootste offers worden pas aan het einde van de periode gevraagd. Met dit soort lange-termijnplannen heeft het begrotingstekort de huidige hoogte bereikt. Uiteindelijk gingen de offers nooit door. Een belangrijk verschil met vroeger is dat Clinton de belastingen drastisch durft te verhogen. Toch heeft Alan Greenspan, de voorzitter van de centrale bank, woensdag gezegd dat Clintons vijfjarenplan niet genoeg oplevert en dat het begrotingstekort aan het einde van de periode weer omhoog gaat. En dan liggen er nog meer belastingverhogingen in het verschiet voor de hervorming van de ziektekostenverzekering. 37 miljoen onverzekerde Amerikanen moeten in het stelsel worden gebracht. Het Witte Huis denkt over de invoering van BTW om dat te bekostigen, maar het is de vraag of de belastingbetalers dat nog wel accepteren na een van de grootste belastingverhogingen in de Amerikaanse geschiedenis. Clintons populariteit is inmiddels langzaam aan het dalen en staat nu rond de 52 procent.