James Joyce mag van mij zo de prullebak in; De Indiase Golden Boy Vikram Seth

Het is verleidelijk om Vikram Seth te beschouwen als een slachtoffer van de westerse honger naar exotica. De succesvolle Indiase schrijver kreeg wereldwijd meer dan een miljoen dollar voor de rechten van zijn uitzinnig dikke roman A Suitable Boy, een literaire poging om India als één natie te zien. “Ik ben van huis uit econoom, ik wil het leven in kaart brengen.”

A Suitable Boy is deze week in het Engels verschenen bij uitg. Van Oorschot, 1349 blz. prijs ƒ 65,-. The Golden Gate verschijnt eind 1994 bij Van Oorschot in een vertaling van Paul van de Hout.

“Ben ik een Amerikaanse schrijver omdat ik in Amerika gewoond heb? Of ben ik een Indiase schrijver? Of ben ik een ontwortelde kosmopoliet?” Vikram Seth zit tegenover me op het terras van het India International Centre, de exclusieve sociëteit in Delhi waar iedereen lid van zou willen zijn. Naast ons brult een reusachtige, modernistische fontein, daarachter strekt zich een onberispelijk gazon uit, helemaal tot in het openbare park, de Lodi Gardens. Vanaf het terras is de koepel te zien van een van de vijftiende-eeuwse tombes, ooit de laatste rustplaats van een moslimheerser, tegenwoordig een schaduwplek voor de stelletjes met serieuze gezichten die hand in hand over de paden van het park lopen, voorzichtig, alsof er ieder moment iets kan breken.

Seth is een kleine, beweeglijke man, die zijn voelbare onrust schuil laat gaan achter een nadrukkelijke zakelijkheid. Wat hij precies is, weet hij niet, maar de buitenwereld schijnt nu eenmaal geen genoeg te krijgen van die vraag. In het Amerikaanse weekblad Time is hij, samen met een aantal andere schrijvers uit voormalige Engelse koloniën, onlangs uitgebreid geportretteerd in een omslagverhaal, onder de dreigende kop "The Empire Writes Back'. De triomfantelijke boodschap van dat stuk, geschreven door de reisschrijver Pico Iyer, was duidelijk: auteurs als Salman Rushdie, Ben Okri, Michael Ondaatje, Kazuo Ishiguro en Timothy Mo hebben de Engelse taal "overgenomen' van de Engelsen en Amerikanen. De traditionele roman heeft zich zelf van binnen uitgehold en wordt nu gretig en zelfverzekerd geannexeerd door de kinderen van twee (of meerdere) culturen. Het centrum van het taalgebied, oordeelt de criticus Edward Said in datzelfde stuk met nauwelijks verholen zelfgenoegzaamheid, “verkeert in de greep van een vermoeide scepsis, een soort gemeenzame ironie. Het heeft allemaal iets heel oudbakkens. Wie van die schrijvers zou je naast iemand als Salman Rushdie willen zetten?”

De literaire beweging als omslagverhaal. Het is pijnlijk om te lezen hoe gemakkelijk mensen als Iyer in de val trappen, die toch zo duidelijk te herkennen is: door een half dozijn, onderling totaal verschillende schrijvers achter zijn vaandel aan te slepen, doet hij niets anders dan de onstilbare westerse honger naar exotica bevredigen. Wat heeft Michael Ondaatje in godsnaam gemeen met Ben Okri, auteur van The Famished Road, een roman die het werk van de meest oudbakken westerse schrijver in onleesbaarheid evenaart?

Iyer en "zijn' schrijvers annexeren de Engelstalige literatuur niet, ze worden geannexeerd; het is niet voor niets een omslagverhaal van Time. Salman Rushdies befaamde uitspraken over de migrant als Nieuwe Mens en zijn claim op de Engelse taal als uitdrukkingsmiddel voor iedereen, keren in dit artikel terug als clichés, nietszeggende provocaties waarmee een verveeld lezerspubliek wordt gekieteld.

Zo'n artikel als dat van Iyer is marketing vermomd als manifest, een grof staaltje van multiculturele packaging: nu twee culturen in één! Het is verleidelijk om Indiër Seth, die uitgebreid in het Time-artikel figureert vanwege zijn zojuist verschenen roman A Suitable Boy, te beschouwen als een slachtoffer van deze mode, zij het dat een schrijver die wereldwijd meer dan een miljoen dollar voor de rechten van zijn roman heeft gekregen, zich niet zo gemakkelijk in die rol laat duwen. Tegenover mij distantieert Seth zo snel mogelijk van dat stuk: hij hoort nergens bij, wl nergens bijhoren.

Dat zou iedere van de genoemde schrijvers beweren, maar Seth is een extreem geval. Ook in zijn werk zelf lijkt hij zich aan iedere definitie van zijn schrijverschap te willen onttrekken. Zijn oeuvre lijkt opzettelijk opgrijpbaar: gedichten, vertalingen uit het Chinees, kinderversjes, een reisboek over Tibet, een "Amerikaanse' roman in verzen, een "Indiase' roman van bijna veertienhonderd bladzijden, een aangekondigd "Engels' toneelstuk. Als een literaire bij beweegt Seth zich van genre naar genre, van plaats naar plaats. “Dat is niet bewust. Maar ik ben iemand die zich snel verveelt en bang is om te vervelen en laat me meevoeren naar iedere plaats waar mijn inspiratie me naar toe brengt. Het is niet zo dat ik spelden in een landkaart prik en denk, laat ik dáár nu eens een boek over schrijven.”

Paradoxaal

Het is nogal paradoxaal, maar Seth lijkt zijn commerciële succes mede te danken te hebben aan op het eerste gezicht onverkoopbare boeken. Voor The Golden Gate, zijn roman in verzen over het moderne leven in Californië, werd hij geïnspireerd door de beroemde vertaling die Charles Johnson van Poesjkins Jevgeni Onegin maakte: “Ik had nooit verwacht er een uitgever voor te vinden. Uitgevers zijn al huiverig voor een gewone dichtbundel, omdat ze weten dat ze erop zullen verliezen. Een gedicht van driehonderd bladzijden uitgeven moet hun een nachtmerrie geleken hebben. En aanvankelijk kreeg ik ook gelijk. Geen enkele uitgever, ook niet degene die mijn eerdere bundels publiceerde, wilde er zijn vingers aan branden. Net toen ik begon te wanhopen en besloot het dan maar in eigen beheer uit te geven, vond ik iemand. Met A Suitable Boy leek het niet anders. Welke uitgever heeft zin om een roman van bijna veertienhonderd bladzijden uit te geven? Ze hebben wel geprobeerd me over te halen om het boek in twee of meer delen te splitsen of het zelfs in te korten, maar dat weigerde ik.”

Eigenaardig is A Suitable Boy niet alleen vanwege het uitzinnige aantal woorden. Tot in de allerkleinste details schrijft Seth het verhaal van vier Indiase families in het jaar van de eerste nationale verkiezingen, 1951, een verhaal dat zich afspeelt in een fictief stadje aan de Ganges en in Calcutta en dat zich vertakt tot in alle lagen van de uiterst hiërarchische, in zichzelf verdeelde Indiase samenleving.

A Suitable Boy is een negentiende-eeuwse onderneming, een literaire poging om India als één natie te zien. Het symbool van nationale eenheid, Nehru, maakt aan het einde zelfs zijn opwachting. Het is Seth echter niet te doen om de dramatiek van de geschiedenis, maar om gewone levens in ongewone tijden. Het achteloze gegeven - bazige moeder Mrs Rupa Mehra zoekt geschikte echtgenoot voor haar dochter Lata - lijkt niet meer dan een voorwendsel voor een oneindige stoet personages tegen de achtergrond van een realistisch decor: huismoeders, studenten, politici, courtisanes, maharadjahs, priesters, schoenlappers, professoren en dichters. Net als in The Golden Gate zijn de mensen in deze roman in de eerste plaats sociale wezens; het is Seth er om te doen hen in de alledaagse omgang te laten zien. Vandaar dat in A Suitable Boy het ene feest het andere diner opvolgt. En er wordt wat afgepraat: lange mono- en dialogen en groepsgesprekken vormen de fundamenten van het boek.

Seth: “Oorspronkelijk was het mijn bedoeling vijf romans te schrijven, die een doorlopend verhaal zouden vertellen, vanaf de jaren vijftig tot heden, elk deel zo'n tweehonderdvijftig bladzijden. Maar ik bleef hangen in wat ik dacht dat het saaiste deel zou worden. Toen ik die tijd als het ware onder een microcoop legde, bleek die veel en veel boeiender dan ik gedacht had. Ik verloor mezelf totaal in de verschillende stromingen van die jaren, de politiek vanzelfsprekend, maar ook de muziek, bijvoorbeeld, en de sociologische ontwikkelingen van die jaren. Toen ik weer boven kwam, had ik tweeduizend pagina's. Maar zelfs toen ik daar alles uitgehaald had dat me overbodig leek, bleef ik zitten met een heel dik boek.”

Heiligschennis

Hoewel een van de personages in A Suitable Boy, een docent literatuur aan de universiteit, een strijd van enkele hoofdstukken voert om James Joyce op de leeslijst te krijgen, blijkt overduidelijk dat Seth zich het meest thuis voelt wanneer hij omringd is door negentiende-eeuwse romans. Dickens en Austen zijn zijn voorbeelden. “Inderdaad heb ik zelf niet veel met Joyce op. Het klinkt als heiligschennis, maar een groot deel van Ulysses, en Finnegan's Wake helemaal, mag van mij zo de prullenbak in. Ik ben van huis uit econoom, ik wil het leven in kaart brengen, registreren. Ik ben niet geïnteresseerd in vernuftige schrijverstrucs, alhoewel ik sommige van die wat ik glas-in-loodromans noem, wel kan waarderen. Maar ik laat me vooral inspireren door schrijvers die allang dood zijn.”

Des te vreemder is het dat het bindmiddel dat zoveel negentiende-eeuwse Engelse romans bij elkaar houdt, de stem van de schrijver zelf, volkomen ontbreekt in A Suitable Boy. Het proza van Seth is verbazingwekkend vlak en kleurloos en de miniscule besognes van zijn personages die hij zo schaamteloos uitgebreid beschrijft, moeten het zonder een overkoepelende visie doen.

Wellicht heeft Seths schroom om zich te ontpoppen als een visionaire geest à la Tolstoj hem parten gespeeld, maar de taalvirtuoos uit The Golden Gate houdt zich in dit boek angstvallig op de achtergrond. Ondanks een aantal geslaagde passages heeft dat uiteindelijk desastreuze gevolgen voor het boek. Het verhaal van A Suitable Boy - en deze roman is niets anders dan het verhaal - sleept zich voort als een lange reeks opeenvolgende, lang uitgesponnen episoden die alles over de personages vertellen, maar heel weinig over hen onthullen.

Niettemin gaat het om een onderneming die intrigeert door zijn monomane afwerking en krankzinnige afmetingen. Ik had gehoopt dat de schrijver van het briljante The Golden Gate met onverwachte beweegredenen voor de dag zou komen, al was het maar omdat het motto van A Suitable Boy, een citaat van Voltaire, de kritiek vóór lijkt te willen zijn: "Het geheim van iemand te kunnen vervelen, is alles vertellen.' Maar Seth, die bekend staat om zijn overgevoeligheid, blijft vaag wanneer hij gevraagd wordt naar het waarom van A Suitable Boy. Het boek moest zo geschreven worden.

“Ik wil wel degelijk iets over India zeggen, maar niet op een didactische manier,' zegt hij. “Als ik al bedoelingen met het boek heb, laten die dan uit het verhaal zelf duidelijk worden. Ik hoop wel dat de roman mensen die niet veel van India weten, een idee geeft van het weefsel van het sociale leven hier. Een aantal zaken in het boek, zoals de religieuze twisten tussen hindoes en moslims wegens de vernietiging van een moskee, blijken plotseling schokkend actueel. Maar het was zeker niet mijn bedoeling om een soort Indiase Oorlog en vrede te schrijven. Als auteur bemoei ik me nadrukkelijk niet met mijn personages. Dat zou ik een beetje gênant vinden, al te negentiende-eeuws ook. Zoals gezegd, het verhaal breidde zich vanzelf uit.”

Misverstand

Het wereldwijde commerciële succes van A Suitable Boy nog vóór de roman goed en wel was verschenen, lijkt het resultaat van een pijnlijk misverstand, dat door het soort artikelen als dat van Iyer in Time in de hand wordt gewerkt. De behoefte aan vernieuwing in de literatuur wordt verward met het groeiende verlangen naar het exotisch onbekende, het verlangen naar telkens weer iets anders; zo kan een roman die èn ongekend dik is èn zich van de eerste tot de laatste bladzijde in India afspeelt èn geschreven is door een auteur die zich tussen verschillende culturen beweegt, al bij voorbaat een meesterwerk worden.

Ook in India zelf is het boek nog voor verschijning uitgegroeid tot een nationaal symbool. In kranten en weekbladen wordt Seth omschreven als "The Golden Boy' en "The Great Indian Novelist'; in India (net als in Nederland) is de behoefte aan literaire meesterwerken groot, om er het gevoel van nationale eigenwaarde mee te kunnen verstevigen en om het buitenland te imponeren. In Sunday, een weekblad dat zijn omslag aan A Suitable Boy wijdde, werden de overige in het Engels schrijvende Indiase auteurs laatdunkend geportretteerd als "The Best of the Rest.' Er kan tenslotte maar één winnaar zijn.