Hartstocht heeft afgedaan; Tentoonstelling Post Human in Hamburg

De toenadering tussen kunst en massacultuur blijkt op de tentoonstelling Post Human een doodlopende weg. De meeste kunstenaars gebruiken materialen zoals foto, video, polyester en voorwerpen uit het dagelijkse leven, van knuffelbeesten tot een apothekerskast met medicijnen. Mede daardoor onderscheidt de kunst zich inhoudelijk niet meer van de massacultuur.

Tentoonstelling: Post Human. T/m 9 mei in de Deichtorhallen Hamburg. Geopend di t/m zo 11-18u, do 11-21u. Catalogus DM 39,-

Kunst speelt een ondergeschikte rol in de catalogus van de tentoonstelling Post Human in Hamburg. Op de omslag staat een vrouw die als ontspanningstherapie in een watertank drijft, op de achterzijde is een Japans "Capsule hotel' afgebeeld, een soort mortuarium met slapende hotelgasten in plaats van lijken. De Amerikaanse tentoonstellingsmaker Jeffrey Deitch heeft duidelijk alles in het werk gesteld om zijn thema, het post-humane, artificiele mensbeeld, zo aantrekkelijk mogelijk te presenteren. Korte sloganachtige teksten - "De nieuwe constructie van het zelf is eerder conceptueel dan natuurlijk" - en pakkende foto's van geslaagde borstvergrotingen, de televisieserie Dynasty, een zelfmoordmachine en de verschillende versies van Madonna en Jane Fonda moeten de lezer overtuigen van de actualiteit en het belang van dit onderwerp.

Eindelijk is het zover! Dankzij plastische chirurgie, hersenimplantaties, fitness-training, pillen en genetische manipulatie hoef je niet langer je natuurlijke uiterlijk en persoonlijkheid te accepteren, je kunt jezelf gewoon opnieuw "uitvinden'. Mediasterren als Michael Jackson, Ivana Trump en Cher gingen hierin al voor. Sinds de ontdekking van aids is phone sex populair geworden, constateert Deitch, en van phone sex naar "virtual-sex' is nog maar een kleine stap. In de toekomst zal "virtual reality' de echte werkelijkheid vervangen. De menselijke evolutie heeft een nieuwe post-humane fase bereikt.

Net als vroeger weerspiegelt de hedendaagse kunst deze sociologische en technologische ontwikkelingen. Aan de hand van veertien reprodukties schetst Deitch kort de geschiedenis van het menselijke model in de kunst sinds de renaissance. Het portret van de humanist Erasmus door Hans Holbein opent de reeks die loopt via de Verlichte mens Diderot, een kubistisch portret van Picasso (als afspiegeling van de industriele maatschappij) en een "existentialistische' kop van Francis Bacon tot "The "it' Person' Andy Warhol. Je zou bijna vergeten dat het om kunst gaat. Deitch geeft hier een treffende illustratie van zijn stelling dat de structuur van het denken is veranderd. Het huidige televisie publiek is getraind om ingewikkelde thema's via een snelle opeenvolging van beelden, ondersteund door een compact commentaar, tot zich te nemen, schrijft hij. "Zoals de vorige generaties de structuren van het complexe denken leerden uit essays en romans, zo leert de gevorderde televisiegeneratie van vandaag het denken van nieuwspresentatoren en praatprogramma's.'

Vlot

Curator Deitch heeft zich ontpopt als televisiepresentator, die met een vlotte babbel het probleem en de gasten bij ons introduceert. De nieuwe figuratieve kunst is een reactie op het artificiële karakter van de werkelijkheid, aldus Deitch. Het is geen revival van het oude, vertrouwde realisme, want in plaats van één werkelijkheid zijn er meerdere kunstmatige modellen en identiteiten gekomen.

Wie aldus opgewarmd de Post Human-show gaat bekijken in de Deichtorhallen in Hamburg komt al snel tot de ontdekking dat het fenomeen in een aantal opzichten minder nieuw is dan Deitch ons wil doen geloven. En is het concept wel van toepassing op alle kunstwerken? 21 van de 35 kunstenaars(duo's) op de tentoonstelling (gemiddelde leeftijd begin dertig) woont in de Verenigde Staten. Zij hebben zichtbaar meer affiniteit met het onderwerp dan de Europese deelnemers.

Zo staat bij de ingang van de expositie een bijna tweeënhalve meter hoge etalagepop van de Amerikaan Charles Ray. In een perfect mantelpakje belichaamt zij de angstdroom van de kleine kantoorklerk voor de machtige vrouwelijke manager van de toekomst. Zijn landgenoot Dennis Adams, die onlangs tijdens een lezing over kunst in opdracht vertelde dat hij alleen werk maakt als antwoord op een duidelijk geformuleerde vraag of opdracht, leverde ook voor deze gelegenheid een kunstwerk op maat. Patricia Hearst A thru Z 1979-89 bestaat uit 26 verschillende portretfoto's van de miljonairsdochter en terroriste Hearst, die na allerlei dramatische omzwervingen tenslotte in het huwelijk trad.

Christian Marclay stelde uit oude platenhoezen hermafrodiete pin-ups samen - wel amusant om even naar te kijken maar veel diepgang heeft het niet. Hetzelfde geldt voor de gemotoriseerde babyjurkjes van de Japanner Taro Chiezo. De twee bosneukers van Paul McCarthy die "het' met een boom en met de grond doen zijn een soort Disneyland voor boven de zestien. Mayer Vaisman verbeeldt met zijn menselijk uitgedoste kalkoenen de discussie die, mutatis mutandis, in Nederland werd gevoerd naar aanleiding van de genetisch gemanipuleerde fokstier Herman. Het meest geslaagde voorbeeld is, volgens Deitch, Jeff Koons: hij herschiep zichzelf geheel op eigen kracht tot succesvol zakenman en kunstenaar. In zijn leven is de scheidslijn tussen echt en kunstmatig opgeheven - zijn kunst is werkelijk post-humaan.

Met het opheffen van deze scheidslijn is ook het verschil tussen kunst en massacultuur verdwenen. Het spel tussen High & Low, een belangrijk verschijnsel in de beeldende kunst van de twintigste eeuw, is uitgespeeld. Net als Pop art gebruikt de post-humane kunst elementen uit de massacultuur, maar zij is daarvan, zo blijkt uit de catalogus, zelf een onderdeel geworden. Juist in deze context treedt de zwakte van veel kunstwerken op de tentoonstelling aan het licht. De glamourfoto's van Ivana Trump en anderen in de catalogus maken meer indruk dan de elegante schoenen die Sylvie Fleury heeft uitgestald of de zwarte krijtstreep-pakken van John Armleder. De berg kleurig verpakte snoepjes (79,5 kilo) van Felix Gonzalez-Torres is even interessant of oninteressant als de foto van veelkleurige pillen in de catalogus. De wetenschap dat het een "portret' is van zijn vriend Ross die aan aids is overleden, brengt daarin geen verandering.

De toenadering tussen kunst en massacultuur blijkt op de tentoonstelling een doodlopende weg voor de kunst. De meeste kunstenaars gebruiken moderne materialen zoals foto, video, polyester en allerlei voorwerpen uit het dagelijkse leven van knuffelbeesten (Mike Kelley) tot een apothekerskast met medicijnen (Damian Hirst). Op zichzelf is daar niets tegen, maar wel als de kunst zich mede daardoor inhoudelijk ook niet meer onderscheidt van de massacultuur. De televisieshow van Deitch biedt de kijker vooral vluchtig amusement.

Geheel in overeenstemming met de bevindingen van Deitch, stelt Kelley in een interview blijmoedig vast dat het "heroïsche individu' is vervangen door een soort "multi-individu'. Kelley, die zichzelf een antiklassieke kunstenaar noemt, pleit voor een "art of multiplicity'. Concentratie, gedrevenheid en hartstocht hebben afgedaan - het nieuwe type multi-kunstenaar wisselt even gemakkelijk van onderwerp en techniek als van kleren.

Verademing

In deze context zijn de sobere houten beelden van de Duitser Stephan Balkenhol een verademing. Zijn figuren, die vaak hetzelfde type man met een licht overhemd en een donkere broek voorstellen, nodigen uit tot rustige beschouwing. Hij trekt zich niets aan van de constante vraag naar iets nieuws en streeft juist wel naar continuïteit: "Veranderingen vinden meestal slechts aan de oppervlakte plaats', schrijft hij ergens, "de fundamentele dingen zijn sinds mensenheugenis eigenlijk niet veel veranderd.'

Balkenhol is een van de weinige "ouderwetse' kunstenaars op de tentoonstelling. Hij neemt afstand van de waan van de dag en bezint zich op de betekenis en de specifieke eigenschappen van kunst - in plaats van, zoals Deitch wil, blauwdrukken te ontwerpen voor het moderne leven.