Ruim 900.000 arbeidsongeschikten leidden bijna tot kabinetscrisis; Vakbeweging: plannen voor WAO waren en zijn sociaal onaanvaardbaar

In 1967 presenteerde minister Veldkamp de Wet op de arbeidsongeschiktsheidsverzekering (WAO). Vijfentwintig jaar later stuurde staatssecretaris Ter Veld de Tweede Kamer het voorstel voor de Wet terugdringing beroep op de arbeidsongeschiktheidsregelingen (TBA).

In de naam van dit laatste voorstel is het probleem te lezen dat in een kwart eeuw is gerezen. Veldkamp voorspelde destijds dat er hooguit 150.000 tot 200.000 arbeidsongeschikten van de regeling gebruik zouden maken. Het zijn er inmiddels meer dan 900.000. Dat is “in financieel, maar ook in maatschappelijk opzicht onaanvaardbaar”, noteerde het kabinet in zijn wetsvoorstel.

Gaandeweg de jaren negentig zijn het kabinet en een meerderheid van de Tweede Kamer tot de overtuiging gekomen dat alleen maatregelen om de arbeidsomstandigheden te verbeteren en om werkgevers te stimuleren meer (gedeeltelijk) arbeidsongeschikten in dienst te nemen of te houden, niet voldoende zijn. Ook de hoogte van de WAO-uitkeringen zelf en de duur ervan worden aangepakt, nadat ze overigens in 1986 al werden verlaagd van 80 naar 70 procent van het laatst verdiende loon. Deze week is de Eerste Kamer met de schriftelijke behandeling van het wetsvoorstel begonnen, dat niet alleen strekt tot wijziging van de WAO voor werknemers in bedrijven, maar ook van aanverwante regelingen voor (semi-)overheidspersoneel. Als de Senaat de behandeling tijdig afrondt, treedt de nieuwe wet 1 juli in werking, na een voorgeschiedenis waarin het kabinet twee maal aan de rand van een crisis heeft gestaan, zoals blijkt uit dit overzicht.

1989

26 oktober CDA en PvdA kondigen in het regeerakkoord aan dat zo snel mogelijk maatregelen zullen worden getroffen tegen de groei van het aantal arbeidsongeschikten.

1990

6 maart Staatssecretaris Ter Veld (PvdA) presenteert plannen die bedrijven moeten stimuleren (gedeeltelijk) arbeidsongeschikten in dienst te nemen of te houden. De WAO-uitkeringen blijven onaangetast.

3 september Premier Lubbers zegt in een rede aan de universiteit van Nijmegen: “Nederland is ziek”.

2 oktober Het kabinet sluit een najaarsakkoord met werkgevers en werknemers om het ziekteverzuim en de arbeidsongeschiktheid terug te dringen.

10 oktober Lubbers kondigt in de tweede kamer aan dat hij opstapt als het aantal arbeidsongeschikten de één miljoen bereikt. De stand op dat moment: 860.000.

1991

19 februari Het kabinet zegt in de Tussenbalans dat op uitkeringen wegens ziekte of arbeidsongeschiktheid voor het einde van de kabinetsperiode 3,8 miljard gulden moet worden bespaard. Het kabinet vraagt de SER advies. Het suggereert WAO-uitkeringen tijdelijk te laten zijn en de duur afhankelijk te maken van arbeidsverleden en/of de leeftijd van de werknemer.

20 april CDA-fractieleider Brinkman maant het kabinet tot spoed. “De kern is”, zegt Brinkman in de Volkskrant, “dat we een WAO krijgen die behalve een collectieve voorziening duidelijke elementen van eigen verantwoordelijkheid bevat.” Minister De Vries (CDA) heeft in een vertrouwelijke brief aan enkele collega's dan al voorgesteld de WAO af te schaffen voor iedereen die na 1 juli 1992 arbeidsongeschikt wordt.

25 april Ter Veld noemt in NRC Handelsblad de suggestie van De Vries “een niet deugend voorstel”. De staatssecretaris zegt wel: “Je kunt je afvragen of het wijsheid is jonge WAO'ers voor de rest van hun leven een uitkering te geven die gerelateerd is aan hun laatst verdiende loon.”

1 mei Dag van de Arbeid. PvdA-leider Kok, minister van financiën, zegt dat zijn partij bereid is de duur van een WAO-uitkering te beperken, dat wil zeggen: tot bij herkeuring blijkt dat de arbeidsongeschikte wel tot werk in staat is. “Wie arbeidsongeschikt blijft, houdt zijn uitkering.”

17 mei Kok kondigt in NRC Handelsblad aan dat de PvdA het kabinet zal verlaten als de WAO wordt afgeschaft.

31 mei PvdA-fractieleider Wöltgens garandeert in Ridderkerk dat de uitkering van WAO'ers boven de 50 niet verandert.

Juni Herberekeningen leren het kabinet dat het met de ontwikkeling van het aantal WAO'ers nog slechter gaat dan gedacht. Het heeft zijn doelstelling uit het regeerakkoord geconcretiseerd: Nederland moet in deze kabinetsperiode terug naar 758.000 (volledig) arbeidsongeschikten, het niveau van 1989. Het kabinet zegt dat aan “ingrijpende maatregelen” niet valt te ontkomen.

12 juli De SER, al maanden verdeeld, brengt een meerderheidsadvies uit, een compromis tussen Kroonleden en werkgevers. Deze meerderheid wil dat de WAO-uitkeringen (voor bestaande en nieuwe arbeidsongeschikten) omlaag gaan en afhankelijk worden van de leeftijd. De werkgevers vinden dat ook de duur van deze uitkering-nieuwe-stijl moet worden beperkt. De vakbeweging is furieus.

13 juli Het kabinet besluit fors in te grijpen in de duur van de WAO-uitkering. Ter Veld overweegt af te treden, maar wordt daarvan weerhouden door De Vries. Volgens het besluit krijgen nieuwe arbeidsongeschikten een beperkte periode een WAO-uitkering - jongeren niet meer dan een jaar - en vallen dan terug op AAW. Ook bestaande arbeidsongeschikten vallen na een overgangsperiode terug op een lagere uitkering. Een uitzondering wordt gemaakt voor 50-plussers.

15 juli Fractieleider Wöltgens laat op 15 juli weten dat bestaande WAO'ers moeten worden ontzien. Roerige zomermaanden breken aan. De vakbeweging is woedend op het kabinet, de FNV in het bijzonder op de PvdA.

11 augustus Teruggekeerd van vakantie zegt Kok na een spoedberaad van de PvdA-top dat de WAO-plannen van het kabinet moeten worden herzien.

24 augustus Na een overleg in crisissfeer bereikt het kabinet in de nacht van zaterdag op zondag een nieuw compromis. Het besluit is nu dat nieuwe arbeidsongeschikten eerst tijdelijk een uitkering van 70 procent krijgen en daarna een lagere uitkering, die hoger is naarmate de werknemer op oudere leeftijd arbeidsongeschikt is geworden. Voor bestaande WAO'ers van boven de 50 verandert er niets. Jongeren gaan er wel op achteruit, hun uitkering wordt na een overgangsperiode bevroren tot zij het niveau van de regeling voor nieuwe WAO'ers heeft bereikt.

17 september De vakbonden en hun leden houden op deze Prinsjesdag massale demonstraties tegen de kabinetsplannen voor de WAO.

1992

21 februari Ter Veld stuurt het wetsvoorstel voor advies naar de Sociale Verzekeringsraad (SVR) en Raad van State. De vakcentrales blijven de kabinetsplannen “sociaal onaanvaardbaar” vinden.

25 februari In de Eerste Kamer laat de PvdA-fractie (net als VVD, D66 en Groen Links) weten dat bestaande WAO-uitkeringen niet mogen worden verlaagd.

1 mei Het is weer Dag van de Arbeid. Tweede-Kamerlid F. Leijnse kondigt aan dat de PvdA-fractie niet akkoord zal gaan met een verslechtering van bestaande WAO-uitkeringen. Het kabinetsvoorstel wordt alleen nog onverkort gesteund door het CDA.

22 september Het kabinet stuurt het wetsvoorstel vrijwel ongewijzigd naar de Tweede Kamer. CDA en PvdA beloven met elkaar een compromis te zullen sluiten. Dat lukt in de maanden die volgen echter niet.

1993

23 januari In het huis van minister De Vries sluiten CDA en PvdA het "bami-akkoord van Bergschenhoek'. Daarmee komt een einde aan de onderhandelingen die de CDA-fractie inmiddels met de VVD was gaan voeren. Onder dreiging van een crisis gaan de fracties van CDA en PvdA akkoord met het nieuwe voorstel, waarin de bestaande WAO'ers worden ontzien en de uitkering van toekomstige arbeidsongeschikten verder wordt verlaagd.

23 februari De Sociale Verzekeringsraad stelt vast dat in 1992 het aantal arbeidsongeschikten in Nederland op 914.800 is gekomen, tegen 902.500 een jaar eerder.

25 maart Het aantal WAO'ers bedraagt volgens de meest recente berekeningen van de Sociale Verzekeringsraad: 915.800, omgerekend in volledig arbeidsongeschikten: 795.600.