Ik zie, ik zie...

“Hoe komt het dat u zo mooi cello speelt?”, vroeg iemand eens aan Pablo Casals. Deze antwoordde: “Ik hoor het voordat ik het speel.”

Het is de trekkracht van een toekomstbeeld die veel mensen tot interessante daden kan brengen. "Meneer Lego' wil dolgraag dat kinderen hun fantasie gebruiken bij het spelen. "Meneer Barbie' wil de realiteit zo dicht mogelijk benaderen. Zonder de visie (van Steve Jobs) dat er diep in de mens een enorme bron van creativiteit zit, die door allerlei systemen wordt onderdrukt, was Apple nooit geworden wat het nu is. Jobs vond dat mensen te veel slaven van de machine waren geworden en zette zich af tegen die ontwikkeling. Zo worden veel visies geboren: bewust een richting inslaan die afrekent met bestaande instituten en systemen.

Hoe zou het komen dat veel bedrijven een bruikbare visie missen? Hun managers lijken er bang voor.

Een visie is een standpunt, een oordeel, een idee over de wereld en het produktgebied waarin men opereert. Daarvoor moet je je fantasie gebruiken. En dat is heel eng. Een visie wordt vooral geboren in de rechter hersenhelft en die hangt er bij veel mensen nogal slapjes bij. Onze verbeelding moesten we bij het betreden van de school inleveren, want het ging voornamelijk om analytische bezigheden: rijtjes woorden, het periodiek systeem der elementen en ander stampwerk. Expressie, betekenissen en ervaringen vond (en vindt!) men nutteloze onderwerpen, want de maatschappij draait om prestaties en cijfers en technologie. (Als dit de visie van het onderwijs blijft, kan de computer binnenkort de gehele mens vervangen, althans wat dan nog van ons over is.)

Dus houden de meeste managers zich bezig met de wiskunde van het handeldrijven en het poetsen van machines. Hun enige visie is een concurrent af en toe een kopje kleiner maken en veel geld verdienen. Dit zijn doorgaans geen visies die het personeel richting geven in zijn handelen. Eigenlijk zijn het oerdriften.

Vroeger hielden managers zich bezig met het regelen van alles wat "onder' hen gebeurde. Nu zien we dat veel verantwoordelijkheden richting werkvloer worden verschoven. Men wordt verzocht het daar maar uit te zoeken, want de turbulentie in de omgeving is zo groot dat een manager nooit snel genoeg kan reageren op al die veranderingen en op die hoge snelheid binnen en buiten het bedrijf. Bovendien willen mensen graag wat doen aan hun gevoel van eigenwaarde, dus is de baas inspirator geworden. Veel bedrijven denken dat marktleiderschap een visie is. Marktleider worden of blijven is geen visie. Het is een soms erg natte droom van de top. Leider ben je op een gegeven ogenblik, het is een gevolg van iets.

Steeds meer en steeds vaker zal van de inspirators worden geëist dat ze dingen roepen die tot de verbeelding spreken. Want vaste doelen op lange termijn hebben geen zin meer. Bij Shell voorspellen ze geen olieprijzen meer. Veel masterplannen worden ten gevolge van onvoorspelbaarheden naar de prullenmand gedragen (onlangs nog het masterplan van de Hoogovens door de onverwachte staalcrisis). Een visie moet iets zeggen over de aard van de tocht die een organisatie maakt op een wildwaterrivier. Er moet soms snel worden beslist en dat kan het beste vanuit intuïtie, ervaring en verbeelding.

Grote, inflexibele bedrijven worden steeds meer ontmanteld: IBM en General Motors zijn de dramatische voorbeelden (er worden inmiddels meer Apples verkocht dan IBM's). Wie alles wil zijn voor iedereen, zoals V&D, zal eindigen in het moeras van de grijsheid. En daar wil niemand wonen en werken.

Een goede visie spreekt niet alleen tot de verbeelding van het "personeel', zij werkt ook naar buiten toe: in marketing- en communicatie-uitingen. The power to be your best is de samenvattende regel van Apples visie onder elke reclame-uiting. Zo'n visie geeft het bestaansrecht van een organisatie aan.

Als het goed is, zegt zij ook iets over de maatschappelijke positie die men inneemt. Je kunt een bedrijfsvisie niet los zien van een persoonlijke visie. Alleen op die manier kunnen organisaties deelnemers worden in de processen van het leven. Zelfs al maak je hagelslag, dan nog kun je bij voorbeeld uitgaan van de visie dat je de boel aan de ontbijttafel wil opvrolijken of dat je van elke boterham een gebakje wilt maken.

Het is niet moeilijk om goede reclame te maken voor bedrijven met een visie. Albert Heijn heeft een visie op eten en winkelen. Soms is er wel een visie in het bedrijf, maar men herkent haar niet als zodanig - "O, wij vonden dat heel gewoon'. Dus kan het reclamebureau dienen als verloskundige bij het maken van het A4-tje.

Create the future, roepen de organisatiegoeroes momenteel in koor. Ga niet uit van je resources, want dan beperk je jezelf enorm. Creativiteit ontstaat pas als je vanuit de toekomst naar het heden werkt. Sterker nog, ze adviseren net te doen of die toekomst al waar is. “Life is a series of collisions with the future; it is not a sum of what we have been, but what we yearn to be.” Zei José Ortega y Gasset dat niet?