Gebruiksvoorwerpen en sieraden tonen eeuwenoud vakmanschap van Kiev tot Nijl; Sierlijke, onbekende kunst uit Eurazië in Zürich

Aus den Schatzkammern Eurasiens; Meisterwerke antiker Kunst. In het Kunsthaus te Zürich. Tot 2 mei. Catalogus Sfr. 58.

De Skythen hebben een gouden spiegel versierd met leeuwen ingestuurd en bovendien een aantal arm- en halsbanden, eveneens van goud. De Sarmaten zijn gekomen met een paardebit van gouden, zilveren en bronzen onderdelen, ingelegd met agaat en email. Uit Griekenland komen gemmen en cameeën en uit Rome een prachtige bebaarde mannenkop van brons. De oudste deelnemer (25.000 voor Christus), uit Woronesch, diep in Rusland, zond een vrouwenbeeldje in, gesneden uit mammoettand.

De tentoonstelling Aus den Schatzkammer Eurasiens, Meisterwerke antiker Kunst in het Kunsthaus te Zürich heeft veel van een wedstrijd of van een eindexamenexpositie, maar dan wel van de Hogeschool van Euraziatische culturen. Want hoe uiteenlopend die in totaal achttien vertegenwoordigde beschavingen ook zijn, welk een groot geografisch oppervlak ze ook bestrijken en uit hoeveel eeuwen er ook is ingezonden, alle objecten zijn van hoge kwaliteit, van duurzaam materiaal en niet te groot van omvang. Ze vertonen bovendien alle figuratieve decoraties.

Deze tentoonstelling is samengesteld door de verzamelaar George Ortiz wiens eigen collectie te zien is in Sint Petersburg en in Moskou onder de titel Van Ur tot Byzantium. Als ruil daarvoor hebben de Russen er in toegestemd dat Ortiz een keuze uit de musea van de voormalige Sovjet-Unie maakte. De onderhandelingen begonnen al voor de staatkundige desintegratie, wat de organisatie er niet eenvoudiger op heeft gemaakt.

Ortiz heeft, met een zuiver esthetisch oog, gekozen uit vijftien musea waarvan de Hermitage in Sint Petersburg en het Poesjkin Museum in Moskou de bekendste zijn. De schatten zijn grotendeels archeologische grafvondsten. De eerste opgravingen dateren al van de achttiende eeuw en de vondsten werden ondergebracht in de kunstkamer van tsaar Peter de Grote. De tentoonstelling in Zürich zou men een tijdelijke moderne opvolger van die kunstkamer kunnen noemen.

De honderdzeventig objecten zijn voorbeeldig opgesteld. Tegen een achtergrond van groene wanden en schotten staan sierlijke vitrines op eveneens groene sokkels. Elk object heeft, goed uitgelicht, de ruimte gekregen zodat men het van alle kanten kan bekijken. Het is een klassieke tenoonstelling geworden in dubbele zin. De opstelling heeft in al zijn geacheveerdheid iets voornaams. En bovendien is het een expositie die zuiver object-gericht is. Wie meer wil weten over de middelen van bestaan van de oude ruitervolkeren die deze zwaardgevesten hebben gemaakt, of over de techniek van het glasblazen bij de Romeinen moet hier niet zijn. Die kan wèl terecht bij de eveneens zeer fraai uitgevoerde catalogus.

Op deze tentoonstelling wordt men vooral met de neus op het object gedrukt: op voorwerpen van goud, zilver brons en steen, op glas en keramiek, op een enkel fragment van een Skythisch zadeldek van vilt en zelfs op een fresco.

Het gebied waar deze vondsten uit afkomstig zijn strekt zich uit van Kiev tot de Nijl en van Griekenland tot aan het Baikalmeer. Het zwaartepunt ligt rond de Zwarte Zee. De chronologie loopt van de steentijd tot aan het laat-Romeinse Rijk. Het is dan ook niet eenvoudig om dit alles onder één noemer te vangen, of het moet hoogstaand vakmanschap zijn. De variatie aan stijlen is enorm. Er zijn uiterst gestileerde vormen zoals een sierlijke elandkop van hout uit het tweede millennium voor Christus. Ondanks de overgeaccentueerde lange snuit hoort men het dier na vierduizend jaar nog door zijn gewelfde neusgaten snuiven.Een Skythische goudsmid heeft zes realistische paardenhoofden geslagen aan de onderzijde van een gouden schaal - zo realistisch dat alle aderen en welvingen van de huid te volgen zijn. Dieren zijn een veelvoorkomend motief. Het zij los, het zij als slachtoffers van de jacht. Het dagelijks geweld op jacht en in oorlogstijd is veelvuldig uitgebeeld en dat vooral op voorwerpen die daarbij gebruikt werden zoals dolken, een pijlenkoker en een helm. Vreedzaamheid komt minder voor. Uit Constaninopel komt een zilveren schaal met daarin gedreven de voorstelling van een herder, die, geflankeerd door een hondje en twee bokken, voor zich uitstaart.

Het meest kwetsbaar is het fragment van een gouden sierplaat met een aapje, twee kraanvogels en een eend. Wie in de buurt van Zürich is en zich wil verbazen over de grote gevariëerdheid van kunstuitingen van een aantal hoogstaande en goeddeels onbekende culturen moet niet nalaten een bezoek aan het Kunsthaus te brengen. Het merendeel van deze voorwerpen is nooit eerder in het westen vertoond.