Sacha, steen des aanstoots voor De Beers

Sacha - voormalig Jakoetië - bezit rijke diamantvelden. Sinds de Russische president Jeltsin ex-Sovjet-republieken tot grotere zelfstandigheid aanzette, is de verwerking van ruwe diamant er voor een deel onttrokken aan de controle van Moskou. Tot leedwezen van het De Beers-kartel.

Toen de Moskouse studente Joelia Koerotsjkina (19) in de Zuidafrikaanse badplaats Sun City tot Miss World 1992 werd gekozen, werden er in feite twee eerste prijzen verdeeld. Joelia won 63.000 dollar en een lucratieve promotie-tournee rond de wereld, maar ook Zuid-Afrika had prijs: eindelijk bevrijd van VN-sancties mocht het voor het eerst in de 42-jarige geschiedenis van het Miss World-spektakel gastland zijn.

Straks, als Joelia de wereld is rondgereisd om fondsen te werven voor “kinderen, ouderen en iedereen die hulp nodig heeft,” zal Zuid-Afrika blijven proberen Rusland, en zichzelf, in nog ander opzicht behulpzaam te zijn. Het betreft een neteliger kwestie dan ”hulp aan Rusland om de wereld zijn mooie meisjes te laten zien', zoals de organisatoren in Sun City hun bijdrage omschreven. Men wil Rusland ertoe bewegen andere sieraden in eigen land te houden, zodat ze daarbuiten schaars blijven: diamanten.

Sinds de jaren '30 wordt de diamantmarkt beheerst door De Beers, onderdeel van het gigantische Zuidafrikaanse mijnbouwconsortium Anglo-American. Het De Beers-kartel, opgericht door Sir Ernest Oppenheimer, controleert de markt voor ruwe edelsteen met een combinatie van scherpzinnigheid en meedogenloosheid. Het werd ooit gegrondvest op een geologische realiteit: diamanten zijn te vinden op plaatsen waar het aardoppervlak sinds lange tijd stabiel is, zoals het Kimberley-schild in Zuid-Afrika.

Of zoals het Siberische schild. Stalin gaf in 1947 bevel er diamanten te zoeken, door de oorlog overtuigd van de dringende behoefte aan industriediamant. Geologen wisten dat het Siberische schild leek op dat van Kimberley, bron van legendarische minerale rijkdommen, en dus ging men op weg, slecht toegerust voor de ontberingen van de Siberische winter, om te zoeken naar de formaties, pipes geheten, waarin diamant voorkomt.

Niet bekend

Oedatsjni ligt in Jakoetië, een van de autonome republieken waaruit de Russische Federatie bestaat. Jakoetië is bijna zo groot als Australië, maar veel minder dicht bevolkt. Er zijn slechts 300.000 Jakoeten.

Toen de Sovjet-Unie sierdiamant ging verkopen, was er een ruime markt. De jaren '60 waren een tijd van optimisme, en De Beers kon zonder bezwaar een prijs voor Sovjet-diamant bieden die voor het Kremlin aantrekkelijk genoeg was om met het kartel in zee te gaan. Zolang Jakoetië met ijzeren hand werd geregeerd vanuit Moskou, kon het kartel de diamantschatten uit het gebied in zijn eigen belang exploiteren.

Pag.18: Sacha wil nu profijt van eigen rijkdom

Mijnwerkers en bedrijfsleiders in Jakoetië zijn Russen - ook thans nog vinden maar weinig Jakoeten werk in Oedatsjni - en aan de levering van 98 procent van alle Sovjet-diamant (met een geschatte waarde van 1 miljard dollar per jaar) hield Jakoetië vrijwel niets over. Moskou kocht de ruwe diamanten in voor acht roebel per karaat, wat zelfs bij de kunstmatige officiële wisselkoers van toen nog geen 20 dollar was, en verkocht ze door voor vele malen het duizendvoudige.

Dit lucratieve handeltje hielp het militair-industrieel complex op de been te houden, naast een apparaat dat werk (als we dat woord ruim definiëren) verschafte aan zo'n 100.000 Sovjet-bureaucraten. Volgens de voorzitter van een Russische parlementaire enquêtecommissie die nu de diamantindustrie onderzoekt, ontstond er in de jaren '60 een diamant-mafia in de Sovjet-Unie “Alles was zo slim geregeld,” aldus Leonid Goerevitsj onlangs in het blad Novoj Vremja. De mafia “stelde corrupte lieden in staat om haast ongecontroleerd enorme winsten te maken”. Het is een klassiek geval van economisch kolonialisme: terwijl de welgestelde diamantmagnaten er goed van leefden in Moskou, zakten de Jakoeten weg in een bestaan van ziekte, alcoholisme en hopeloze afhankelijkheid. Bezoekers doet het soms denken aan de ellendigste Indianenreservaten van Noord-Amerika.

Toen in de jaren '20 goud werd gevonden in Jakoetië, verlegde Moskou de grens van deze ”autonome' republiek, zodat de vindplaats in Rusland kwam te liggen. Russen maken zich graag vrolijk om de Siberische volkeren - over de Tsjoektsja's wordt het Russische equivalent van onze Belgenmoppen verteld - maar zó simpel zijn ze nu ook weer niet. Toen Boris Jeltsin in december 1991 de macht van de afgezette Michail Gorbatsjov overnam, adviseerde hij de Sovjet-republieken zoveel soevereiniteit op zich te nemen als ze aankonden. Jakoetië, dat zichzelf nu Sacha noemt, was er als de kippen bij. En het resultaat is een overeenkomst waarbij Sacha tot 20 procent van zijn diamantproduktie zelf mag kloven, slijpen en verkopen, buiten De Beers om.

De Beers kent de diamantmarkt als geen ander, anders had het de wereld nooit zo lang kunnen wijsmaken dat diamanten schaars zijn. Maar de politieke intelligentie van De Beers is minder groot. Kennelijk in de waan dat Moskou na de coup van augustus 1991 en de daarop volgende desintegratie nog altijd de scepter zwaaide over de diamantindustrie, verstrekte het kartel het Kremlin een lening van een miljard dollar, terug te betalen in diamanten, officieel om de diamantwinning te helpen moderniseren. Dat geld verdween in het zwarte gat van de instortende Sovjet-economie, en leverde De Beers geen enkele invloed op bij de nieuw aangetreden regering-Jeltsin.

Toch kwam het slechtste nieuws voor De Beers niet uit Moskou maar uit Tokio. Wie aanbelt bij het hoofdkantoor van de Arda Corporation in Gohongi, een van de sjiekste woonoorden in Japan, wordt binnengelaten door een dienstmeisje en naar een vertrek met veel marmer, bloemen en moderne Russische kunst gebracht. Een drie meter lange vleugelpiano staat in een hoek om je eraan te herinneren wat hier in Tokio voor ruimte wordt betaald.

Hiroko Karata, om en nabij de vijftig, verschijnt op elegante pantoffels, in een zwarte maillot en een trui met zilverborduursel, en met aan haar vinger een diamant z'o groot...

Misschien door alle pronk en luister valt het moeilijk te beoordelen in hoeverre mevrouw Karata met haar overeenkomst om buiten het kartel om Jakoetische diamanten te kloven, te slijpen en te verkopen een bedreiging vormt voor De Beers. Aan de andere kant - in hoeverre zal ze de hoop en het vertrouwen die de Sachaërs in haar stellen, kunnen honoreren?

“Arda is vijf jaar geleden opgericht. Ik ben de eigenaresse,” zegt mevrouw Karata. “Ik heb zoveel geld in dit project gestoken omdat ik er dolenthousiast over ben, net als over diamanten. Daarnaast wil ik de bevolking van Sacha helpen. Sacha is in december onafhankelijk geworden, en heeft daarmee het recht gekregen om 20 procent van de eigen diamanten en goud zelf te exploiteren.”

Aan investeren in de Russische republieken zijn vele risico's verbonden en het vergt enorme hoeveelheden kapitaal, aldus mevrouw Karata. Waarom al dat risico en al die investeringen? Een van de redenen, zegt ze, was het verlangen “de mensen daar te helpen, want ze zijn erg arm. Ze hebben een gele huid - dat geeft het volk van de republiek iets vertrouwds voor mij.”

Karata's joint-venture met de regering van Sacha bezit inmiddels één diamantslijperij in Jakoetië, en ze zegt plannen te hebben voor nog eens veertien fabrieken, geheel gerund met en door Jakoeten, van wie sommigen in Japan worden opgeleid. Met behulp van de Arda Corporation en soortgelijke contracten met Israëlische en Belgische firma's hoopt Sacha niet het kartel te breken, maar samen met Moskou te profiteren van de voordelen die het biedt. De jonge republiek kan de revenuen zeer goed gebruiken.

Albina Poisejeva, hoofd van het departement vrouwenzaken van de regering van Sacha, reageert primair op de vraag waaraan het diamantgeld als eerste moet worden besteed: “Betere babymelk.” De slechte gezondheid en ontwikkelingsachterstand van veel kinderen in Sacha wordt aan inferieure melk geweten, aldus Poisejeva.

Hoge prioriteit heeft de wederopbouw van het gezinsleven. “Moord en alcoholisme nemen steeds toe,” zegt ze. “Alcohol is verantwoordelijk voor 50 procent van alle scheidingen. Jonge mannen kunnen geen gezin stichten door de alcohol.” Georgi Jakovlev, directeur van de joint-venture Toejma-Arda, is enthousiast over de vooruitzichten van het bedrijf. Hij spreekt over plannen voor de opzet van een industrie die de diamant van ruwe stenen tot kant en klare sieraden zal verwerken en laat duidelijk blijken dat hier een serieuze poging wordt gedaan om De Beers' heerschappij op de diamantmarkt te ondermijnen.

“We kennen de positie van De Beers: het verzet zich altijd categorisch tegen verwerkende industrieën in de gebieden waar diamant worden gedolven. Nu doet het verwoede pogingen onze regering ervan te weerhouden hier slijperijen op te zetten.

“Natuurlijk zijn onze betrekkingen met De Beers van meet af aan gespannen geweest. Zodra de diamantverwerkende industrie hier van de grond komt, wordt de hoeveelheid diamanten die naar De Beers gaat beperkt.”

Sacha kan de industriële ontwikkeling goed gebruiken, zegt Jakovlev, gezien de mogelijke groei naar honderden miljoenen dollars omzet en twee- tot drieduizend arbeidsplaatsen. “Onze agrarische gebieden verkeren in grote moeilijkheden - het zijn nauwelijks meer dan Indianenreservaten, waar 88 procent van de bevolking van een uitkering leeft”, zegt hij. “De werkloosheid is ernstig. Maar 5 à 10 procent van de bevolking is werkzaam in de landbouw. We hebben hier alle denkbare sociale problemen en soorten misdaad.

“De Jakoeten kunnen uitstekend sieraden maken, zo leert de ervaring. Van degenen die we een opleiding hebben laten volgen, heeft 98 procent hoge cijfers gehaald. Onze taxateurs die in België studeren hebben een besloten wedstrijd gehouden tegen veertien Russische taxateurs met vijftien jaar ervaring van de hoogste orde. Twee van onze jongens, beginnelingen nog, behaalden de vierde en de zevende plaats.”

Volgens Jakovlev is het duidelijk dat Sacha krachtens de overeenkomst van Rusland met De Beers geen ruwe diamanten mag verhandelen. “Maar wij gaan nu onze eigen slijperijen opzetten. We weten dat De Beers in de problemen zit, het financieel moeilijk heeft. Maar wij hebben ook onze problemen: wij moeten een infrastructuur voor ons land tot ontwikkeling brengen. We moeten ook om onze eigen belangen denken.”

Sacha's plannen zouden er wel eens toe kunnen leiden dat het diamantkartel wel blijft bestaan, maar niet meer uitsluitend vanuit Johannesburg wordt bestuurd. Mevrouw Karata: “Ik behandel De Beers met respect en ik geef de voorkeur aan een samenwerkingsverband. De Beers heeft maar liefst een miljard dollar aan Rusland betaald om de markt te monopoliseren. Maar Sacha is onafhankelijk. De republieken doen zelfstandig zaken. Ze gehoorzamen de centrale regering niet meer. De Beers zal wel woedend zijn over onze joint-venture, maar ik wil met hen samenwerken.”

Dit zou heel billijk en zakelijk klinken, als het niet door een Japanse werd gezegd. Japan is het op een na rijkste land ter wereld met de op een na grootste markt voor diamanten. Niettemin klinkt het heel wat plausibeler dan de reactie van een functionaris bij De Beers op de vraag wat men daar vond van Karata's firma: “Arda, wat is dat?”

De ineenstorting van het diamantkartel is al zo vaak voorspeld dat het weinig geloofwaardig klinkt als die voorspelling opnieuw wordt gedaan. Maar duidelijk is dat De Beers ernstig worstelt met oplopende voorraden diamanten en dalende prijzen, die voor een toename van zijn - deels door diamanten gedekte - schulden zorgen. Het staat wel vast dat 1992, met de verschijning van grote hoeveelheden diamanten uit Angola en Rusland op de zwarte markt en de aankomst van de eerste diamanten uit Sacha in Japan voor De Beers een annus horribilis is geweest.

Maar in Rusland zijn niet veel dingen zeker. Jeltsin, voorstander van regionale autonomie, heeft een centralist als premier moeten accepteren, Viktor Tsjernomyrdin, een apparatsjik afkomstig van de vroegere Sovjet-gasindustrie. Tsjernomyrdin houdt weliswaar de schijn op dat hij de ontwikkeling van een markteconomie blijft bevorderen, maar eigenlijk wordt hij gedreven door tegengestelde motieven. Hij zal ernaar streven die 20 procent weer onder controle van Moskou te krijgen, en wel zo snel mogelijk. De Beers zal hopen dat hem dat lukt. In dat geval kan de oude firma De Beers & Co. - met vestigingen in Johannesburg, Moskou, Pretoria en Jakoetsk - op de oude voet doorgaan.