HANS WERNER RICHTER 1908 - 1993; Ziel schrijversbent Gruppe 47

In München is gisteren, 84 jaar oud, Hans Werner Richter overleden, de Duitse schrijver die als ziel van de Gruppe 47 een grote rol heeft gespeeld in de ontwikkeling van de naoorlogse Duitse literatuur.

Richter was de zoon van een visser en werd geboren op het Pommerse eiland Usedom. Na de lagere school werkte hij als leerling in een boekhandel en korte tijd als zeeman. Kort was hij lid van de communistische partij, maar in 1932 werd hij als trotskist geroyeerd. Tot 1940 werkte Richter in boekhandels en uitgeverijen in Berlijn, daarna moest hij als soldaat de oorlog in. In 1943 werd die in Monte Casino door de Amerikanen gevangen genomen. In een Amerikaans krijgsgevangenenkamp begon zijn carrière als schrijver: hij werd de redacteur van een tijdschrift.

In 1946 keerde hij terug naar Duitsland, waar hij in München mede-redacteur werd van het Alfred Andersch en Gustav René Hocke opgerichte blad Der Ruf werd. Dit blad, dat niet alleen het nazi-verleden van Duitsland aanpakte, maar ook een toekomstbeeld van een links-socialistische, maar vrije en radikaal democratische Duitse staat schetste en daarbij maatregelen van de geallieerde bezettingsautoriteiten (vooral de Russische) kritiseerde werd al na een jaar door de Amerikanen verboden. Van een nieuw satirisch-literair tijdschrift Der Skorpion werd de licentie al ingetrokken toen alleen nog maar een nulnummer op tafel lag.

Eigenlijk uit frustratie hierover organiseerde Hans Werner Richter in september 1947 op het landgoed van een vriendin in Bannwaldsee een bijeenkomst waar de medewerkers van Der Skorpion elkaar hun niet gepubliceerde bijdragen aan het verboden blad voorlazen. Uit deze sessie groeide een jaarlijke ontmoeting van schrijvers, later aangevuld met critici en uitgevers, die als Gruppe 47 de literatuurgeschiedenis is ingegaan. Tot 1967 toe bleef de groep bestaan.

Hij bestond van het begin af aan bij de gratie van één man: Richter. Hij krabbelde jaarlijks een uitnodiging op een briefkaart, zo'n maand voor de volgende bijeenkomst. Wie werden uitgenodigd beslisten hij en zijn vrouw Toni. Wie proza voorlas of gedichten voordroeg bepaalde hij. Als hij vond dat een presentatie lang genoeg geduurd had brak hij die af. Voordracht en de daaropvolgende kritiek duurde ieder nooit langer dan twintig minuten. De kritiek mocht hard zijn, maar alleen gaan over het gelezene. De persoon van de schrijver en zijn vroegere werk waren niet aan de orde. Ook algemenere kritiek, zoals Peter Handke uitte in 1966 toen de Gruppe 47 in Princeton bijeen kwam, paste niet in Richters opzet.

Richter koos zijn deelnemers met een verbluffende neus voor kwaliteit. Heinrich Böhl, Günter Grass, Enzensberger, Sigfried Lenz, Walter Jens, Uwe Johnson, Ingeborg Bachmann en Ilse Aichinger, Paul Celan en Martin Walser begonnen hun literaire carrière grotendeels in de stoel naast Richter. Soms gaf de Gruppe 47 ook prijzen. In 1958 werden Richter en zijn groep ineens beroemd nadat Günter Grass op de bijeenkomst in de Allgäu had voorgelezen uit de Blechtrommel, dat het grootste Duitse literaire succes van na 1945 zou worden.

Hans Werner Richter hield zijn schrijversbent twintig jaar lang bij elkaar door zichzelf enigszins weg te cijferen en een grote tact aan de dag te leggen. Conflicten, intriges, haat, nijd en hartstochtelijke liefde wist hij steeds in banen te leiden zodat zij het voortbestaan van de groep niet bedreigden.

Als schrijver had Richter minder succes, al werden zijn belangrijkste boeken Die Geslagenen, Sie vielen aus Gottes Hand en het autobiografische Spuren im Sand door dezelfde kwaliteiten gekenmerkt die hem zo'n onbetwiste spil van de Gruppe 47 maakten: door goed luisteren, geen autoritaire inmenging, en het in hun waarde laten van tegenstrijdigheden en ambivalenties.

Richter, wiens oorlogservaringen en zijn daarop gebaseerde haat tegen geweld en blinde gehoorzaamheid de belangrijkste inspiratiebronnen voor zijn literaire werk waren schreef, zoals Walter Jens eens heeft gezegd, als een ideale toeschouwer: geëngageerd en gedistantieerd tegelijk. Zo heeft Richter tenslotte ook nog over zijn vrienden in de Gruppe 47 gechreven in een 1986 verschenen aan zijn vrouw opgedragen sympathiek herinneringsboek: Im Etablissement der Schmetterlinge, einundzwanzig Portraits aus der Gruppe 47.