George Miller vermijdt Hollywood-cliché's in melodrama; Een kruistocht tegen medici om het behoud van een zoon

Lorenzo's Oil. Regie: George Miller. Met: Nick Nolte, Susan Sarandon, Sir Peter Ustinov. In 10 theaters.

De geschiedenis van het Amerikaanse echtpaar Augusto en Michaela Odone en hun ongeneeslijk ziek verklaarde zoontje Lorenzo is zo fantastisch, wonderlijk en inspirerend dat het wel een Hollywoodfilm lijkt. Nog ongelooflijker is het dat de film Lorenzo's Oil, die een nauwgezette reconstructie biedt van hun wederwaardigheden, in de meeste opzichten de verwachte clichés weet te vermijden. De Australische regisseur George Miller, een praktizerend arts voordat hij de spirituele science-fictiontrilogie Mad Max filmde, neemt er in artistiek opzicht revanche mee voor zijn Hollywooddebuut The Witches of Eastwick, een project dat vermalen werd door de rampzalige wetmatigheden van "big budget filmmaking'. Lorenzo's Oil is daarentegen, hoewel de Universal-studio financierde, bijna een onafhankelijke produktie, die het proces van aftakeling door een slepende ziekte en de ermee verbonden dilemma's in alle naakte en wrede details onthult. Het Amerikaanse vakblad Variety vergeleek Millers film zelfs met Erik van Zuylens Opname (1979) over terminale kankerpatiënten, ook al is de toon totaal verschillend.

In 1984 werd bij de 5-jarige Lorenzo Odone een zeldzame, minder dan tien jaar eerder pas ontdekte aandoening geconstateerd. In Nederland, waar enkele tientallen patiënten aan vormen van deze ziekte lijden, staat de stofwisselingstoornis bekend als X-ALD: door X-chromosomen (dus via de moeder) overgedragen adrenoleukodystrofie. Door toedoen van een defect enzym wordt een zeer-lang-keten vetzuur (ZLKV) onvoldoende afgebroken en stapelt zich op in het zenuwweefsel. Het resultaat is degeneratie van de myeline-beschermingslaag en uiteindelijk van een groot deel van de hersenen. X-ALD komt alleen voor bij jongens van tussen de vijf en de acht jaar. In een zeer knap geregisseerd en gespeeld "slecht-nieuws-gesprek' deelt de neuroloog de ouders (Nick Nolte en Susan Sarandon) de prognose mee: onvermijdelijke aftakeling en overlijden binnen twee jaar.

Intussen is Lorenzo Odone veertien, het degeneratieproces is afgeremd en voor een klein deel gekeerd: hij is geen plant meer en kan via lichaamstaal met zijn ouders communiceren. Zijn ouders weigerden namelijk zich neer te leggen bij het doodvonnis van de medici en gingen met succes op zoek naar een medicijn. Na bestudering van biochemische en medische literatuur ontdekten deze intelligente leken (hij is een econoom bij de Wereldbank, zij een taalkundige) een middel, een voor consumptie geschikte vorm van hoog-verzadigde raapolie, dat de vorming van ZLKV afremt en tot een normaal niveau kan doen dalen. Dit middel, dat nu over de hele wereld wordt toegepast, doopten zij Lorenzo's Oil. Ook artsen in Nederland, verenigd in de Landelijke Werkgroep X-ALD/AMN, bevestigen, met enige reserves, de effectiviteit van het wondermiddel.

Het belang van de gelijknamige film is natuurlijk niet alleen gelegen in de "case study' van een al dan niet ongeneeslijke, zeldzame ziekte, ook al neemt Miller alle tijd om de medische details zorgvuldig te documenteren. Het onderwerp is eerder de van verschillende kanten, evenwichtig belichte tegenstrijdigheid tussen de belangen van patiënten en hun ouders enerzijds en artsen en medische onderzoekers anderzijds. Het is billijk dat professionele ziektebestrijders geen valse hoop willen wekken en dus een weinig frequente aandoening, die voor de researchindustrie niet interessant is, keihard voor ongeneeslijk verklaren. Het is ook niet raar dat de bestaande "support group' voor ouders van ALD-patiënten aanvankelijk de kant koos van de artsen en zeer huiverig stond tegenover de kruistocht van de familie Odone. Maar het is ook begrijpelijk dat een ouder alles in het werk stelt om het ongelijk van de medische stand te bewijzen, en de resultaten van hun voor de verandering succesvolle speurtocht naar een medicijn allereerst op hun eigen kind willen toepassen, zonder de jarenlange weg naar wetenschappelijke consensus af te wachten.

Lorenzo's Oil schetst dus scherp en inzichtelijk een belangrijk dilemma, al is het maar in het licht van de haastige behoefte aan een effectieve AIDS-remmer. Op een voor sommigen wellicht onverdraaglijk openhartige wijze toont de film ook de waarheid over een slopende ziekte. Miller laat zien wat chemotherapie en bestraling betekenen, evenals de worsteling van een kind dat herhaaldelijk in zijn speeksel dreigt te stikken en de verwoestende psychologische effecten van het hele proces op de directe omgeving van de patiënt. De Odones zijn geen aardige mensen meer, wanneer ze de zoveelste privé-verpleegster ontslaan, omdat die niet dezelfde inzet en gedrevenheid ten toon spreidt als zijzelf. Met name de voor een Oscar genomineerde Susan Sarandon speelt de moeder fenomenaal, terwijl ook Nick Nolte, worstelend met een al te opzichtig Italiaans accent, de met iets meer distantie opererende vader overtuigend gestalte geeft.

Wat Lorenzo's Oil vooral redt van wegglijden in voor de hand liggende sentimentele heroïek, is de moedige vormgeving, die het grote gebaar niet schuwt. Het verhaal van de Odones is nogal uitzonderlijk en dus filmt Miller niet volgens de lessen van een scenariocursus. De produktie is opgebouwd uit bijna los van elkaar staande scènes, die stuk voor stuk zeer intens dramatisch werken. De klassieke soundtrack (Mahler, Barber, Bellini, Verdi, Mozart, een Russische mis) verhoogt die melodramatische intensiteit nog verder en verwijst eerder naar bij voorbeeld een film van Paolo en Vittorio Taviani (La notte di San Lorenzo wordt even geciteerd) dan naar de gebruikelijke Hollywood-esthetiek, die altijd het gewone en het herkenbare pleegt te benadrukken. Ook hier geldt weer dat Lorenzo's Oil voor menigeen de grenzen van het aanvaardbare overschrijdt. Dat binnen de Amerikaanse filmindustrie zo'n film gemaakt kon worden, is bijna net zo'n wonder als de heldhaftige overwinning van dit gezin op de aangekondigde dood.