Dehaenes eerste succes lokte huidige crisis uit

BRUSSEL, 24 MAART. De reputatie van de Belgische premier Dehaene als "meester-arrangeur' is geknakt. Gisteravond moest hij koning Boudewijn het ontslag van zijn kabinet aanbieden, dat hij nauwelijks een jaar eerder had weten te formeren. In dat jaar is Dehaene er wel in geslaagd om de staatshervorming dichter dan ooit bij een ontknoping te brengen. Onder zijn regie sloten Walen en Vlamingen in een onderlinge "gemeenschapsdialoog' een historisch akkoord over de oprichting van het federale België. Hij verrichtte daarbij een politiek huzarenstukje door daarvoor steun bij drie oppositiepartijen te verwerven.

Maar in zijn tweede grote opdracht, het saneren van de overheidsfinanciën is Dehaene (voorlopig) mislukt. Hij is er niet in geslaagd de klassieke tegenstelling tussen Walen en Vlamingen bij het terugdringen van het financieringstekort te overwinnen. De Vlaamse christen-democraten willen vooral op de rijksuitgaven besparen. De Waalse socialisten wensen de inkomsten te verhogen met nieuwe belastingmaatregelen. Deze week beleefde dit conflict een hoogtepunt in de strijd om een crisisbelasting (Walen) versus een beperking van de loonindex plus besparingen op de sociale zekerheid (Vlamingen).

De ironie wil dat Dehaenes belangrijkste verdienste - de verwezenlijking van de staatshervorming - de kabinetscrisis heeft bevorderd. De bereidheid bij vooral de Vlaamse christen-democraten om nog langer toe te geven aan de Waalse socialisten nam af, naarmate een zelfstandig Vlaanderen meer realiteit werd. Het afgelopen jaar werd steeds vaker gedebatteerd over de voordelen van een definitief uiteenvallen van België voor Vlaanderen. Daarbij speelde de Vlaamse premier Van den Brande een hoofdrol met nauw verholen aanvallen op Wallonië dat “het spel correct moet spelen” en dezelfde regels zou moeten toepassen als Vlaanderen. Ook zou Wallonië Vlaanderen de plaats moeten toekennen “die het economisch toekomt”.

Pag.4: Gang naar Boudewijn moet oplossing van de politieke crisis forceren

De CVP'er Van den Brande verwoordde exact de almaar groeiende irritatie bij de Vlamingen over de huns inziens exorbitante uitgaven voor onderwijs, gezondheidszorg en werkloosheid die de Walen zich "op kosten van de Vlaamse belastingbetaler' zouden veroorloven.

De gedrevenheid waarmee de CVP in dit conflict met de PS aandrong op sanering van de overheidsuitgaven komt rechtstreeks voort uit de wens de Walen deze economische realiteit onder de neus te wrijven. Het wenkend perspectief van een eigen Vlaamse staatshuishouding droeg tot die houding bij - het geduld was op, meer dan ooit tevoren.

Bij de Walen voltrok zich het omgekeerde proces. Daar was het verlangen naar politieke autonomie aanmerkelijk minder groot. De staatshervorming werd er vooral gezien als een middel om meer economische armslag te verkrijgen en een eigen genereuze verzorgingsstaat op te bouwen.

Het Belgische staatsverband nam daarbij voor de Walen in belang toe naarmate de Vlamingen er meer afstand van namen. Met groot wantrouwen werd het afgelopen jaar het als "separatistisch' beschouwde debat aan Vlaamse zijde gevolgd. Na de St.Michiels-akkoorden gingen aan Waalse zijde stemmen op om vanaf nu de Vlamingen niets meer toe te geven, en de staatshervorming voor gesloten te verklaren. De ingreep in de lonen en besparingen op de werkloosheidsuitkeringen waar de Vlamingen deze weken op aandrongen, wordt door de Parti Socialiste gevoeld als een aanval op de Belgische staat zelf - het principe van nationale solidariteit in de sociale zekerheid. Daarnaast konden de socialisten in de centrum-linkse coalitie geen ingreep in de lonen voor zichzelf verantwoorden. Als oppositiepartij in de jaren tachtig voerden ze samen met de vakbonden juist fel campagne tegen de centrum-rechtse coalitie die hetzelfde deed. Die vakbonden dreigden nu weer met stakingen: tegen de eigen PS dus.

Met het debâcle van gisteren lijkt de crisis in de Belgische politiek compleet. De breuk tussen CVP en PS zet de uitvoering van de staatshervorming op losse schroeven en maakt de plaats van België in de kopgroep van kandidaten voor de monetaire unie onwaarschijnlijk. Daarmee kan ook het vertrouwen in de Belgische frank op de valutamarkten worden aangetast. De crisis brengt ook de tot nu toe vreedzame scheiding van tafel en bed tussen Walen en Vlamingen in gevaar en kan daarmee in potentie België destabiliseren.

In Brussel wordt er van uitgegaan dat geen van de coalitiepartijen het zover zal willen laten komen. De gang naar de koning door Dehaene wordt beschouwd als een poging om een oplossing te forceren. Uiterlijk begin volgende week moet duidelijk zijn of de rooms-rode coalitie nog levensvatbaar is. Daarbij wordt hoop geput uit het feit dat de coalitie het eens was over de noodzaak om 110 miljard te bezuinigen en voor 75 miljard ook al een principe-akkoord had over de te volgen methode. Blijkt de breuk definitief, dan lijkt een "overgangskabinet' van dezelfde partijen tot de mogelijkheden te behoren. Dit kabinet zou dan alleen de staatshervorming moeten voltooien, waarna vervroegde verkiezingen voor nieuwe politieke krachtsverhoudingen zouden moeten zorgen.

Daarmee zou echter voor een sterfhuisconstructie worden gekozen. Een laatste poging voor de autonome landsdelen van België om uit de boedel te redden wat er te redden valt, waarna ieders zijns weegs gaat. De grootste Waalse en Vlaamse partijen konden het immers niet eens worden over de meest fundamentele keuze in de Belgische politiek: hoe België van zijn financiële verlamming te bevrijden en bij Europa te laten aansluiten.