Zweden; Van links naar rechts en terug

De Zweedse centrum-rechtse coalitieregering van premier Carl Bildt wankelt al weken op de rand van de afgrond. Morgen loopt het kabinet opnieuw langs het randje.

Bildt moet ingrijpende economische maatregelen nemen omdat de werkloosheid in een jaar tijd is opgelopen van 4,4 naar 7,5 procent, maar hem ontbreekt daarvoor de meerderheid in het parlement. Hij heeft daarom de steun nodig van een van de twee belangrijkste oppositiepartijen, de sociaal-democraten van Ingvar Carlsson of de extreem-rechtse Nieuwe Democratie van Ian Wachtmeister.

Vorige week woensdag dwong Bildt Nieuwe Democratie kleur te bekennen, nadat de partij hem eerder onverwacht een nederlaag had bezorgd in het parlement over de hoogte van pensioenen. Hij verbond de vertrouwenskwestie aan een pakket economische maatregelen dat hij had voorgesteld. Zouden de voorstellen worden verworpen, dan zou dat ontbinding van het parlement en nieuwe verkiezingen tot gevolg hebben.

Uiteindelijk onthielden de Nieuwe Democraten zich van stemming, waardoor de centrum-rechtse coalitie in de Riksdag overleefde met 175 tegen 150 stemmen bij 24 onthoudingen. Ian Wachtmeister dreigde echter tegelijk dat dit geen precedent was. Hij eiste dat de regering hem nauwer zou betrekken bij de formulering van het financieel-economisch beleid. De Conservatieve premier Bildt kan hem dat echter niet toezeggen, omdat een dergelijke stap het vertrek van de Liberalen en de Centrum-Partij uit de coalitie tot gevolg zou hebben.

Het afgelopen weekeinde verslechterde de verhouding tussen de coalitie en de Nieuwe Democratie nog verder, nadat Wachtmeister Bildt ervan had beschuldigd een poging te hebben gedaan om parlementsleden tot steun voor de regering te bewegen. Van Conservatieve zijde is deze aantijging onmiddellijk tegengesproken. De Nieuwe Democratie dreigt nu aanstaande woensdag tegen een voorstel van de regering te stemmen voor een verlaging van de werkloosheidsuitkeringen, omdat de partij vindt dat die maatregel niet ver genoeg gaat.

Carl Bildt is koortsachtig bezig een uitweg uit de crisis te zoeken door bij de sociaal-democraten om steun aan te kloppen. Afgelopen zondag verklaarde hij zich onverwacht bereid samen met die partij een werkgroep op te zetten om de werkloosheid te bestrijden en zo de politieke onrust te stoppen. Dat was een opmerkelijke stap, omdat Bildt kort geleden een soortgelijk voorstel van oppositieleider Carlsson had afgewezen. De sociaal-democraten zijn wel bereid te werkloosheidsuitkeringen te beperken, maar ze willen niet verder gaan dan tien procent.

Van verschillende zijde is de afgelopen maanden al aangedrongen op een coalitie op een brede basis om het gigantische begrotingstekort, verwacht wordt 24 miljard dollar, te verkleinen. Zo verklaarde de voormalige minister van financiën Kjell-Olof Feldt, dat de Zweedse economische crisis te groot is voor de huidige regering: “De huidige regering en de sociaal-democraten kunnen dit niet alleen aan. Daarvoor is de situatie te ernstig.”

De situatie is zo ernstig, de tekorten op de begroting zijn zo groot, de economische malaise zo omvangrijk dat de hele Zweedse verzorgingsstaat op de tocht staat. Economen van het financiële adviesbureau Merill Lynch schreven in een onlangs uitgekomen rapport: “Gegeven de dramatische afstand die genomen zal moeten worden van "het Zweedse model' om het begrotingstekort aanzienlijk te verlagen, wordt er al gesproken over de noodzaak om een "crisis-coalitie' te vormen.”

Het alternatief voor een dergelijke coalitie zijn vervroegde verkiezingen. Volgens de laatste opiniepeilingen zouden die verkiezingen de sociaal-democraten een meerderheid bezorgen in het parlement. Die zouden dan voor de weinig dankbare taak komen te staan om de verzorgingsstaat die zij decennia lang hebben helpen opbouwen, weer af te breken. Dat betekent dat er ook in die gelederen nog heel wat taboes zullen moeten worden afgebroken, want voor velen zijn de verworvenheden van de verzorgingstaat, zoals goede sociale uitkeringen voor werklozen, hoge pensioenen en gunstige regelingen met betrekking tot ouderschapsverlof nog altijd heilig. Heilige huisjes afbreken is vragen om moeilijkheden.

Onder deze omstandigheden is zowel voor de regering als voor de oppositie de vorming van een coalitie op een brede basis het meest aantrekkelijke perspectief. De verantwoordelijkheid voor impopulaire maatregelen krijgt dan een breder draagvlak. Carl Bildt lijkt die richting nu te willen inslaan en dat is in elk geval een aantrekkelijker perspectief dan het voormodderen van de huidige centrum-rechtse coalitie met de halfhartige steun van de extremistische Nieuwe Democraten. Want politieke onzekerheid is niet bevorderlijk voor het economisch klimaat.