Sofia Goebaidoelina: ruimte en tijd worden steeds anders ervaren

Concert: Nieuw Sinfonietta Amsterdam o.l.v. Lev Markiz m.m.v. Friedrich Lips, bajan, Vladimir Toncha, cello en Henk van Ulsen, spreekstem. Programma: S. Goebaidoelina: Zeven Woorden; J. Haydn: Die Sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze. Gehoord: 20/3, Concertgebouw, Amsterdam. Radio uitzending: 26/3 20.02 uur Vara Radio 4

“Nieuws is iets voor kranten en journalisten. Kunst behoort zich met andere zaken bezig te houden,” zegt de Russische componiste Sofia Goebaidoelina. De Nederlandse première van haar Zeven Woorden door Nieuw Sinfonietta, Friedrich Lips (bajan) en Vladimir Toncha (cello), zaterdag in Amsterdam, was strikt genomen geen nieuws, want het stuk is al ruim tien jaar oud. Haar muzikale taal is ook in Nederland niet nieuw meer want zij behoort hier nu tot de meest gespeelde Russische componisten. Maar steeds weer wekt een nieuw werk van haar de indruk of men een nieuwe dimensie binnengaat waar ruimte en tijd anders worden ervaren.

Extreme beperking gaat bij Goebaidoelina samen met een beleving van vrijheid, en zij verstaat de kunst om met de klanken van een klein ensemble een onbeperkte ruimte te suggereren. Minuten lang werd er gevariëerd op één toon die steeds veranderde van kleur en textuur waarbij de klank van de cello en de bajan (een Russische accordeon) haast onmerkbaar in elkaar overgingen. De verminderde kwint waar het stuk mee eindigde, stierf weg in een nauwelijks hoorbare fluistering en men wist aan het slot niet meer of de klank van het podium afkomstig was, van het aangrenzende Museumplein of dat men direct was aangesloten op de geluiden uit de kosmos.

De twee Russische solisten Vladimir Toncha en Friedrich Lips aan wie het werk werd opgedragen, zijn beiden ontdekkingsreizigers op het gebied van de klank. Samen met de strijkers van Nieuw Sinfonietta gaven zij een uitermate subtiele registratie van Goebaidoelina's idioom waarin de klanken haast improviserend leken te ontstaan. Die suggestie van vrijheid had echter alles te maken met beperking: een simpele logica in de structuur en eenvoud van muzikale middelen.

Ook Haydns Die Sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze wordt gekenmerkt door eenvoud. Nieuw Sinfonietta speelde het werk in de versie voor strijkkwartet met een meervoudige bezetting. Met extreem langzame tempi werd door dirigent Lev Markiz de veroverende eenvoud van Haydns geloofsbeleving opgeladen tot een drama, hierbij gesteund door Henk van Ulsen die de bijbehorende bijbelteksten plechtig uitsprak. Wat simpel was werd hierdoor ingewikkeld, zowel voor de luisteraars als voor de musici. Niets is moeilijker dan het vasthouden van de spanning in een langzaam deel en ondanks het verzorgde spel van de strijkers maakte het gebrek aan logica en richting in de zinsopbouw de trage tempi tot een gemaniëreerde en taaie aangelegenheid.