Parlement wil afzetting Jeltsin; Machtsvacuüm in Rusland compleet

MOSKOU, 22 MAART. Het besluit van president Boris Jeltsin, zaterdagavond, om Rusland de komende weken via presidentieel bestuur te regeren en het dreigement van het oppositionele parlement, gisteren, om het staatshoofd wegens deze “schending van de grondwet” af te zetten, heeft in Rusland tot een machtsvacuüm geleid waarin zowel regering als parlement de staatsmacht opeisen.

Het parlement heeft gisteren nadrukkelijk de weg geopend naar de afzetting van Jeltsin. Deze heeft zich sinds zaterdag niet meer in het openbaar vertoond. Premier Viktor Tsjernomyrdin riep de bevolking en politici gisteravond op om de politieke escalatie te stoppen die Rusland nu naar een “economische ruïne, chaos en anarchie” voert. Hij werd daarbij omringd door de ministers van defensie, Gratsjov, binnenlandse zaken, Jerin, en staatsveiligheid, Barannikov. Op de zwarte markt is de roebelkoers al gekelderd naar 800 roebel voor één dollar. Vorige week was de officiële koers nog 662 tegen 1.

De nieuwe politieke confrontatie in Moskou is het gevolg van het besluit van Jeltsin om de huidige volksvertegenwoordiging de facto uit te schakelen. De president verklaarde zaterdagavond in een televisietoespraak dat er op 25 april een bindend referendum zal worden gehouden, waarin de kiezers zich moeten uitspreken over hun “vertrouwen” in de president. Tot die tijd zal Rusland via “speciaal bestuur” worden geregeerd. Daarbij zal een speciale rol zijn weggelegd voor de binnenlandse strijdkrachten en de staatsveiligheidsdienst. Het leger dient zich volgens Jeltsin afzijdig te houden van “politieke actie” maar moet wel deelnemen aan de “strijd tegen de misdaad”.

De Opperste Sovjet kwam daarop gistermiddag in spoedzitting bijeen. In een resolutie keurde dit kernparlement de beslissing van Jeltsin in overgrote meerderheid van de hand. Het vroeg het Constitutionele Hof om het decreet op zijn “grondwettigheid” te beoordelen en het Openbaar Ministerie om de “strafrechtelijke verantwoordelijkheid” van de opstellers ervan te onderzoeken. Het parlement zette daarmee de eerste stap die nodig is om Jeltsin te kunnen afzetten.

Met het verzoek aan de procureur-generaal heeft het parlement een poging gedaan ook “de omgeving van de president” in het conflict te betrekken. Maar onder druk van voorzitter Roeslan Chasboelatov werd nog niet besloten om reeds woensdag het Congres van Volksafgevaardigden bijeen te roepen.

Pag.5: Tegenzet parlement in conflict met Jeltsin

Alleen dit uitgebreide parlement heeft het recht de president met tweederde meerderheid af te zetten en het presidentschap over te dragen aan vice-president Aleksandr Roetskoj, die zich zaterdag openlijk heeft gedistantieerd van zijn staatshoofd. Volgens Roetskoj heeft Jeltsin de grondwet op achttien punten geschonden. Roetskoj is al maanden in oppositie tegen Jeltsin die hij een te drastisch economisch hervormingsbeleid verwijt. Hij is zo de vooruitgeschoven post geworden van de gematigd-conservatieve Burgerunie van de staatsondernemers uit het "militair-industrieel complex', een politieke coalitie die het parlement domineert. De uitlatingen van Roetskoj waren niettemin opmerkelijk omdat Jeltsin had laten blijken dat hij Roetskoj had belast bij het toezicht op de openbare orde gedurende het presidentiële bestuur. In zijn speech zei Jeltsin herhaaldelijk dat de “president én de vice-president” gezamelijk verantwoordelijk waren voor het beleid; bovendien zou het volk in het plebisiciet ook om een vertrouwensvotum in beide staatsleiders worden gevraagd.

Met zijn stap van zaterdag heeft Jeltsin een aantal potentiële bondgenoten uit eigen kring van zich vervreemd. Secretaris Joeri Skokov van de Nationale Veiligheidsraad bijvoorbeeld keerde zich gisteren tegen Jeltsin. In het parlement zei Skokov dat hij de president diens stap heeft afgeraden.

De regering van premier Tsjernomyrdin liet zich gisteren in een verklaring enigszins dubbelzinnig over de coup van Jeltsin uit. Volgens de ministerraad heeft Jeltsin het recht om een plebisiciet te organiseren. Maar over het “bijzondere bestuur” toonde de regering zich terughoudender. Onmiddellijk na het kabinetsberaad gistermorgen had vice-premier Vladimir Sjoemeiko nog gezegd dat de ministers “eenstemmig” achter Jeltsin hadden gestaan. Deze verklaring werd later in de formele verklaring echter genuanceerd. De solidariteit met het presidentiële plebisiciet bleef staan, de steun voor het presidentieel bestuur werd daarentegen veel omzichtiger geformuleerd. Het kabinet was zich “bewust” van zijn “eigen verantwoordelijkheid om de rechten, vrijheden en veiligheid van de burgers te beschermen”.

Een belangrijke rol zal de komende dagen zijn weggelegd voor het Constitutionele Hof. In opdracht van de Opperste Sovjet moet het een oordeel vellen over het grondwettige karakter van Jeltsins oekaze. Voorzitter Valeri Zorkin van het Hof zei zaterdagnacht dat Jeltsin de grondwet had geschonden. Zorkin heeft zich de afgelopen maanden opgeworpen als scheidsrechter in het conflict tussen wetgevende en uitvoerende macht. Maar zondag bleek dat hij voor zijn beurt had gesproken toen twee leden van het Hof verklaarden dat er nog niets formeel was beslist. Zorkin erkende dat gisteren. Hij voegde er bovendien aan toe dat het Hof aan het lijntje werd gehouden omdat Jeltsin zijn decreet nog niet had vrijgegeven voor publikatie.

Niet bekend

In strijd met de huidige wetgeving heeft Jeltsin in zijn ontwerp-decreet tevens bepaald dat het referendum niet zal plaatsvinden conform de referendumwet maar op basis van de wet op de presidentsverkiezingen. Volgens de wet op referenda zijn volksraadplegingen alleen bindend als de meerderheid van àlle kiesgerechtigden zich positief uitspreekt. De gewone kieswet bepaalt echter dat de president gekozen is met een meerderheid van het aantal uitgebrachte stemmen. Jeltsin heeft hiertoe vermoedelijk besloten om het risico te vermijden dat hij het plebisiciet verliest door een gebrek aan opkomst.