Ordetroepen laconiek bij demonstraties Moskou

MOSKOU, 22 MAART. De fascisten onder de jeugd van Moskou hebben de dag van hun leven. Gekleed in leren bomberjacks, sportschoenen of commandokleding mogen ze vandaag de speciale zitting van de Opperste Sovjet beschermen. In volle falanx staan ze bij ingang 8 van het Russische parlement, het Witte Huis, dat precies negentien maanden geleden het symbool was van de “overwinning van de democratie” maar nu plaats biedt aan de laatste stormaanval op de toenmalige held Boris Jeltsin.

De jongens winden er geen doekjes om. Het runeteken van hun partij Roesskij Porjadok (Russische Orde) prijkt trots op hun borst. Hun ogen stralen een vergelijkbaar verlangen naar daadkracht uit. Eén verkeerde wenkbrouw en ze slaan er op los. Een Amerikaanse cameraman ervaart dat aan den lijve. Zijn apparatuur wordt in het kader van de verdediging van Rusland tegen “de verrader Jeltsin”, de “yankees” in het bijzonder en het Westen in het algemeen vakkundig gemold. “Het volk komt tot inzicht, dit is de dag van de overwinning”, concludeert "eregast' Anatoli Loekjanov, de laatste voorzitter van het Sovjet-parlement, die over een maand moet voorkomen in het strafproces tegen de putschisten die in augustus 1991 ditzelfde Witte Huis wilden ontruimen.

De parlementaire ordedienst van het parlement, de Makarov-revolvers soepel achter de broekband, vindt het allemaal prima. De politie-agenten, die hier officieel de orde moeten bewaken, zien het eveneens zorgeloos aan. Ze blijven ook met de handen over elkaar staan als de duizendkoppige nationaal-communistische massa antisemitische leuzen aanheft. Ze houden de meute alleen maar gescheiden van honderden Jeltsin-aanhangers die zich aan de overkant voor het stadhuis hebben verzameld en daar hun opponenten voor “schoften” en “alcoholisten” uitschelden. Tussen deze groepen wandelen de stedelijke bermtoeristen, die met het hele gezin en de hond een kijkje komen nemen bij de actuele politieke straatcultuur van Rusland.

“Het begint hier een klinisch psychiatrisch probleem te worden. Kijk naar al die oude mannen en vrouwen die nu tegen Jeltsin demonstreren. Ze hebben de speldjes uit hun lagere schooltijd bij de pioniers op. Dat is pure reproductie van kinderfantasieën, de homo ludens van Johan Huizinga”, commentarieert de 27-jarige historicus Joeri Basilov uit St. Petersburg die hier vandaag alle “curieuze' krantjes is komen kopen die hij maar op de kop kan tikken.

Het strijdtoneel bevindt zich dan overigens al achter de muren van de dubbele macht. Nagenoeg het voltallige kabinet blijkt zich naar het parlement te hebben begeven. De meesten voeren het woord. Maar het gaat uiteraard om de mannen die over bajonetten beschikken.

Pag.5: Chaos en verwarring na Jeltsins rede

De baas van al die slome politiemannen buiten, minister van binnenlandse zaken Viktor Jerin (gekleed als generaal te velde), zegt dat zijn strijdkrachten de “openbare orde volledig onder controle hebben”, van het Verre Oosten tot M. Wat hij van het decreet vindt waarmee Jeltsin een referendum heeft afgekondigd en het parlement feitelijk buiten werking heeft gesteld, vertelt hij er niet bij. Minister Viktor Barannikov van staatsveiligheid verklaart min of meer hetzelfde. De geheime dienst werkt volgens het “normale regime”. Alleen minister Pavel Gratsjov van defensie is minder gerust. Althans hij doet alsof. Buiten Moskou is niets aan de hand, aldus Gratsjov, maar in de garnizoens rond de hoofdstad neemt de “spanning van uur tot uur toe”, met name door toedoen van “de zogenaamde Unie van Officieren” die zich tegen Jeltsin heeft uitgesproken en het aftreden van de minister van defensie eist. Het leger is nog altijd een “stabiliserende factor”. Maar als de Opperste Sovjet dat zo wil houden, moet ze nu korte metten maken met die subversieve krachten die de strijdkrachten proberen uit te hollen, is zijn onverholen dreigement. Met andere woorden: we zijn neutraal maar niet zo lang meer.

De chaos is onmiddellijk na de televisietoespraak van Jeltsin begonnen. Een week heeft de president zitten broeden. Zaterdagmiddag heeft zijn vice-premier Sergej Sjachraï nog laten weten dat het met de rede van Jeltsin 's avonds wel mee zal vallen. Presidentieel bestuur is “categorisch” uitgesloten. Maar als de president 's avonds na 25 minuten is uitgesproken blijkt het helemaal niet mee te vallen. Hij heeft niet alleen voor 25 april een plebisciet aangekondigd waarin het volk zijn vertrouwen in de president kan uitspreken, een idee dat een week eerder door het Congres van Volksafgevaardigden nog naar de prullemand is verwezen, hij heeft tot die datum ook een “speciaal bestuur” geproclameerd, de Opperste Sovjet tot een college ja-knikkers gedegradeerd, twee onloyale districtsbestuurders ontslagen en zelfs het Constitutionele Hof van opperrechter Valeri Zorkin als “onprincipieel” weggezet. En, niet minder belangrijk, hij heeft dat niet echt overtuigend gedaan. Jeltsin heeft de burgers bijna geen moment recht in de ogen gekeken, het heeft er al die 25 minuten meer op geleken dat hij nerveus tegen een souffleur naast de camera heeft zitten praten.

Nog geen uur later komt de aap uit de mouw. Jeltsin blijkt zich niet te hebben verzekerd van rugdekking. Allereerst duikt zaterdagavond vice-president Aleksandr Roetskoj op. Ook hij wendt zich via de tv tot het volk. Hij heeft de president deze manoeuvre afgeraden. Telefonisch, wel te verstaan, want tête à tête hebben het staatshoofd en zijn plaatsvervanger niet gesproken. Dat het Jeltsins recht is om een referendum uit te schrijven, staat buiten kijf. Maar dat zo'n plebisciet zou moeten plaatsvinden onder “speciaal bestuur” heeft zijn goedkeuring niet kunnen wegdragen. “Ik betreur dit zeer”. Dit is in strijd met “achttien grondwetsartikelen”, aldus Roetskoj. Zijn handtekening staat dan ook niet onder de oekaze. Roetskoj werd vanochtend in een presidentiële verklaring “verraad” verweten.

Voorzitter Zorkin van het Constitutionele Hof gooit er daarna nog een schepje bovenop. Diep verontwaardigd is hij, om niet te zeggen, gekwetst. Zorkin heeft op dienstreis in de VS lucht gekregen van Jeltsins plannen en is spoorslags teruggekeerd. Zaterdagmorgen heeft hij Boris Nikolajevitsj en minister Barannikov gebeld. Beiden weigerden hem te ontvangen. Zorkin moest Jeltsin maar telefonisch zeggen wat hij op zijn lever had. “Ik heb hem gezegd dat hij een volk van 150 miljoen mensen naar een kolossale catastrofe leidt”. Deze oekaze is een schending van de grondwet, voegt hij er nog aan toe.

Dit is het signaal voor de echte tegenstanders van Jeltsin om voluit te gaan. Vanuit Kazachstan laat parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov weten onverwijld naar Moskou terug te komen om “orde en recht” te herstellen. De eerste nationaal-communistische demonstranten verzamelen zich rond het Witte Huis. Zondagmorgen dijen die betogingen wat uit. Maar echt massaal worden ze niet. Alles bij elkaar wensen niet meer dan enkele duizenden Moskovieten zich met het conflict te bemoeien. Het volk ziet wel wat er allemaal van komt. Want wat er van komt, wordt vooral achter de muren van het parlementsgebouw en het Kremlin beslist.

Dat lijkt zondagmiddag allemaal helder. Na een nacht van opperste spanning - komen de tanks op straat of niet? - zitten in het Witte Huis de oppositionele parlementariërs hun messen te slijpen. In het voormalige gebouw van het Centraal Comité verklaart de regering zich solidair met de president. “Eenstemmig”, zoals vice-premier Vladimir Sjoemeiko beweert. Maar nog geen twee uur later ligt veel weer open. Iedereen die een rol speelt in het conflict is dan plots bezig een achterdeur te zoeken. De regering begint haar solidariteitsverklaring subtiel te nuanceren. Van “eenstemmigheid” is geen sprake meer. En de zin waarin ze haar “steun” uitspreekt voor Jeltsins acties “om de rechten, vrijheden en veiligheid van de burgers te verdedigen” blijkt veranderd in de constatering dat ze “zich bewust is van haar eigen verantwoordelijkheid” om deze burgerrechten te beschermen.

De kier waarmee secretaris Joeri Skokov van de machtige Nationale Veiligheidsraad de deur voor het oog van het parlement opengooit, is nog groter. Vrijdagmiddag heeft hij een onderhoud met Jeltsin gehad. Over een oekaze om een soort tijdelijk presidentieel bestuur af te kondigen, hebben de twee mannen toen niet gesproken. Pas zaterdagmorgen heeft Skokov de tekst onder ogen gekregen, zegt hij tot enthousiasme van het parlement. “Ik heb Boris Nikolajevitsj toen geschreven en hem verzocht deze oekaze niet te ondertekenen. Welke consequenties dit moet hebben? Ik weet het niet. De tegenstellingen moeten langs constitutionele weg worden opgelost”, zegt Skokov.

Parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov laat zich dat geen twee keer zeggen. Via een resolutie weet hij de druk op de ketel te vergroten, zonder zichzelf uit te leveren aan de rabiate oppositie in zijn eigen parlement, die Jeltsin het liefst met onmiddellijke ingang uit zijn functie zou willen ontheffen. In de motie die hij door de meerderheid laat aannemen, staat slechts dat de volksvertegenwoordiging het niet eens is met de beslissing van Jeltsin, dat het Constititutionele Hof Jeltsins decreet op zijn grondwettigheid moet toetsen en dat het Openbaar Ministerie moet onderzoeken wie er in de kring van de president persoonlijke verantwoordelijkheid dragen voor de oekaze. Het plan om woensdag nog het Volkscongres bijeen te roepen, dat de impeachement zou moeten beklinken, verdwijnt aldus even in de ijskast. Chasboelatov weet aldus alle kaarten in het spel te houden. Zijn scenario openbaart zich. De dubbele macht moet nog even voortduren. Het leger, de binnenlandse strijdkrachten en de KGB mogen nu derhalve niet geprovoceerd worden. Deze gewapende macht is op dit moment de beslissende factor geworden. Mochten Zorkin en zijn rechters het decreet van Jeltsin ongrondwettig verklaren, dan ligt de weg naar impeachement open. Dan is bovendien ook duidelijk wie hem zal vervangen: generaal Aleksandr Roetskoj.

Maar of het Constitutionele Hof dezer dagen in een vloek en een zucht tot een definitief oordeel komt, is nog een levensgrote vraag. De nu al befaamde oekaze van Jeltsin is namelijk nog helemaal niet gepubliceerd. Het enige decreet dat circuleert is een concept-tekst die door dezelfde Roetskoj naar buiten is gebracht. Met andere woorden, Jeltsin kan er nog danig aan sleutelen, al naar gelang de politieke verhoudingen dat vereisen.

De president zelf houdt zich de hele dag dan ook schuil. Maar dat heeft op deze zondag waarschijnlijk een andere reden: nog geen halve dag na zijn va-banque via de televisie is zijn 85-jarige moeder overleden.