Jeltsins coup

BORIS JELTSIN HEEFT zijn reputatie, een politieke straatvechter te zijn, waargemaakt: hij heeft de handschoen, hem toegeworpen door een conservatief Congres van Volksafgevaardigden, opgenomen en een presidentiële coup gepleegd, het parlement de facto aan de kant geschoven en steun gezocht bij het volk. Het kan zijn politieke einde betekenen - en het einde van de democratie in Rusland.

Het is niet de eerste gok in de politieke carrière van de Russische leider. Maar het is waarschijnlijk wel de wanhopigste en het is zeker de meest riskante. Jeltsin heeft met zijn ingrijpen iedereen in Rusland gedwongen kleur te bekennen en de crisis aldus naar een climax gevoerd. Er bestaan in Rusland nu twee rivaliserende machtscentra die elkaar uitsluiten, het parlement dat niet wil wijken en zich van Jeltsin wil ontdoen, en Jeltsin die zich van het parlement niets meer aantrekt. Het kiezen tussen deze beide machtscentra is geen probleem waar het gaat om Jeltsins eigen magere aanhang en zijn talrijke roodbruine dan wel nomenklatoeristische tegenstanders. Maar ook anderen, die zich tot nu toe om uiteenlopende redenen op de vlakte hebben gehouden, moeten partij kiezen: de weifelaars in de leiding, zoals premier Tsjernomyrdin en een aantal ministers, het leger en de veiligheidsdiensten die uiteindelijk de doorslag zullen geven, en het middenkader, de regionale en plaatselijke leiders in de autonome republieken en gebieden en de grote steden die zullen moeten kiezen tussen de directieven van de president en die van het Congres. En ten slotte, over vijf weken, het volk.

HOE OP AL die niveaus de beslissingen zullen uitvallen, is niet te voorspellen. Maar de voortekenen zijn ongunstig. Het parlement heeft zich gisteren nog ingehouden, maar die relatieve terughoudendheid lijkt vooral ingegeven door tactische overwegingen, niet door bereidheid tot een compromis. Sommige maskers zijn al gevallen: Aleksandr Roetskoj, de vice-president, Joeri Skokov, de leider van de Nationale Veiligheidsraad, en Valeri Zorkin, de voorzitter van het Constitutionele Hof, hebben tegen Jeltsin gekozen. Het kabinet koos voor Jeltsin, maar op vage voorwaarden. Een aantal plaatselijke en regionale leiders zal, als het erop aankomt, om uiteenlopende redenen tegen de president kiezen. Het leger en de veiligheidsdiensten zijn verdeeld. Het volk is het eveneens.

De coup van Jeltsin is levensgevaarlijk: Rusland kan afglijden in de richting van een tegencoup, verdere desintegratie en uiteindelijk misschien zelfs Joegoslavische toestanden. Als Jeltsins wanhopige gok mislukt, en de kans daarop is groot, zal wellicht het referendum van 25 april niet eens worden gehaald: in dat geval behoren een coup à la augustus 1991, een dictatuur en in het ergste geval zelfs een burgeroorlog tot de mogelijkheden.

En toch - veel alternatieven waren er voor Jeltsin niet. Het Volkscongres, dat hem voortdurend saboteert, isoleert, sart en vernedert, had hem nog maar twee mogelijkheden gelaten: hij kon in de aanval gaan en hij kon zich overgeven. Hij heeft Brezjnevs grondwet genegeerd en het eerste gedaan. Dat is weliswaar een gok, en een sprong in het duister met onvoorspelbare en potentieel dramatische consequenties, maar als hij zou hebben gecapituleerd, had hij niet alleen zijn eigen graf gegraven, maar ook dat van zijn hervormingen en dat van de democratie; hij had bovendien een onder het communisme gekozen parlement vrij baan gegeven voor een rode dan wel autoritaire restauratie. En dàt zou al evenzeer, en ditmaal bij voorbaat, zijn neergekomen op het begin van een dictatuur, verdergaande desintegratie en wellicht een burgeroorlog.

DE WERELD is onveiliger geworden door de coup van Boris Jeltsin; maar de wereld zou nóg onveiliger zijn geweest als Jeltsin de handschoen had laten liggen en het hoofd had gebogen voor het Volkscongres van de schaamteloze manipulator Roeslan Chasboelatov en de ambitieuze Aleksandr Roetskoj.