Hongkong: roemloze lijdensweg; Britse gouverneur Patten polariseert de standpunten

Wie zal de meeste hoofdbrekens hebben over het restant van zijn koloniale verantwoordelijkheden? Ruud Lubbers over de Antillen of John Major over Hongkong? Lubbers reisde zelf naar Willemstad maar keerde onverrichterzake terug. Major dacht vorig jaar de kwestie Hongkong - de verruiming van de democratie voor de soevereiniteitsoverdracht in 1997 - in één klap op te lossen door de carrière-gouverneur, sinoloog Sir dr. David Wilson te vervangen door de robuuste, welsprekende straatpoliticus Chris Patten. Er moest een einde komen aan het voorzichtige "diplomaten-gebabbel' achter de schermen met de bejaarde neo-stalinisten in Peking en Patten zou ze met sarcastische Westminister-humor in het openbaar op hun nummer gaan zetten. Dat deed hij de eerste maanden in ruime mate en hij kreeg er luid applaus voor, maar niet van het publiek dat telt.

Aanvankelijk werd Patten geadoreerd door democratie-activisten, grote delen van de vrije media en de "zwijgende massa' in Hongkong, maar dominerende geldaristocraten, de communistische media en vooral de machthebbers in Peking hielden hun hart vast. Na acht maanden Patten-bewind klampen de activisten zich wanhopig aan hem vast, de media zijn sceptisch en de massa's verdeeld omdat zij wel meer democratie willen, maar niet als dat uitloopt op een giftige confrontatie met de toekomstige meesters in Peking. Voor de plutocraten is Patten een ramp want de beursindex beweegt wild op en neer en de slechte verhoudingen met China bemoeilijken de kapitalistische opmars noordwaarts.

De communistische machthebbers hebben Patten deze week de oorlog verklaard omdat hij, volgens Lu Ping, de bewindsman die is belast met Hongkong, een compromis over nieuwe onderhandelingen te elfder ure afwees met het excuus dat de Hongkong-Chinese mede-onderhandelaars dezelfde status moeten krijgen als de Britten. China heeft eerdere Britse pogingen in 1983 om van de kwestie Hongkong een "trilaterale' zaak te maken grimmig van de hand gewezen uit principe-overwegingen, omdat Hongkong van oorsprong Chinees is en het derhalve een bilaterale zaak tussen de oorspronkelijke eigenaar en de ontvreemder is. De onderhandelingen verkeerden toen al een jaar in een diepe impasse die pas door een Chinees ultimatum werd doorbroken.

Volgens ingewijden heeft Margaret Thatcher nog steeds wroeging dat zij toen door de knieën is gegaan. Haar opvolger John Major besloot dan ook na zijn verkiezingsoverwinning vorig jaar het roer in Hongkong om te gooien. Als Engeland maar de politieke wil en ruggegraat had, zou het de monolithische kolos in Peking wel gevoelig kunnen maken voor Westerse democratische logica, zo was de gedachtengang.

De dreigende beschuldiging van historici dat Londen zes miljoen vrije, welvarende Hongkong-Chinezen zou overleveren aan een wispelturige communistische tirannie, klonk na het bloedig neerslaan van de democratische beweging in 1989 nog dramatischer dan tijdens het berustende optimisme van 1984. De eisen voor versnelde democratisering te elfder ure escaleerden en een hardnekkige weigering erop in te gaan zouden ook de stabiliteit in Hongkong niet bevorderen. De China-experts in het ministerie van buitenlandse zaken die dit heilloos vonden werden ter zijde geschoven en de geestverwant van Major, Chris Patten, die net zijn eigen zetel in Bath had verloren moest dit met gespierde taal voor voor elkaar zien te krijgen. Acht maanden later is Hongkong een turbulente, gepolariseerde stad, met een pro-Patten/anti-China kamp en omgekeerd. Na China's veroordeling van Patten tot een "misdadiger in de geschiedenis van Hongkong voor 1000 jaar' zal het anti-Patten kamp nog verder groeien. Desondanks behoudt hij de steun van de Britse regering en wellicht dragen de extreme Chinese tirades bij tot een gesloten front in Westminster.

Hoe heeft het zover kunnen komen? Is China zo razend omdat het vreest dat een beetje meer democratie in Hongkong als een domino naar het vasteland zal overslaan, zoals de meeste media clichématig herhalen? Dat is slechts een deel van de waarheid. Chinese functionarissen hebben verklaard dat als het alleen zou gaan om de verruiming van het kiesrecht en de uitbreiding van het aantal rechtstreeks te kiezen zetels van 20 tot 39 in de 60 leden tellende Wetgevende Raad, China best tot onderhandelingen en een compromis bereid zou zijn geweest. De Basic Law voor de "Speciale Administratieve Regio' (SAR), Hongkong's status na 1997, voorziet immers in rechtstreekse verkiezingen voor alle leden van de raad in 2007.

Wat China het meest steekt is dat Patten zijn plannen eenzijdig in gang heeft gezet. Bovendien behelzen die een ingrijpende wijziging van de machtsstructuur, waarin het zwaartepunt van de uitvoerende macht (gouverneur) naar de wetgevende macht (raad) wordt verschoven.

Na 1997 zal de "chief executive' van de SAR via een ingewikkelde consultatie-procedure door Peking worden benoemd en als de plannen van Patten zouden doorgaan zou er in de Wetgevende Raad in 1995 een min of meer pro-Britse liberale meerderheid komen, die na 1997 in functie zou blijven. Voor China is dat een Britse truc om na 1997 een pro-Brits regime aan de macht te houden om te verzekeren dat Britse bedrijven multi-miljarden projecten zullen blijven krijgen voor de bouw van het nieuwe vliegveld en de bijbehorende mega-infrastructuur, die pas in het jaar 2010 gereed zal komen. Maar er is veel meer. Als in een onrijpe aanvangsdemocratie het parlement meer macht heeft dan het hoofd van de uitvoerende macht is dat een perfect recept voor chaos. Zie Jeltsins Rusland. Verscheidene Chinese top-bureaucraten hebben recentelijk hun kijk op de ware Britse motieven gegeven. Zhou Nan, directeur van het persbureau Nieuw China in Hongkong, die vaak als Chinese "schaduw-gouverneur' wordt beschreven zei in het februari-nummer van een semi-officieel blad Ching Pao (De Spiegel) dat Pattens optreden het resultaat is van een verkeerde Westerse beoordeling van de situatie in China na de ondergang van de Sovjet-Unie. China zou volgens Westerse plannenmakers dezelfde kant op gaan en Engeland moest een excuus vinden om Hongkong openlijk of gecamoufleerd via proxies (pro-Britse Hongkong-Chinezen) onder zijn hoede te houden als een "de facto onafhankelijke stadsstaat'.

Washington steunt volgens Zhou dit streven, en de levering van honderdvijftig F16-vliegtuigen aan Taiwan beogen hetzelfde doel: het voor onbepaalde tijd als een de facto-onafhankelijke staat van China gescheiden houden. Inmiddels is gebleken dat China het Sovjet-precedent niet gevolgd heeft, maar dat heeft het volgens andere Chinese waarnemers nog urgenter gemaakt voor het Westen om het uit Hongkong en Taiwan te dwarsbomen, want als de huidige tendenzen doorgaan zal het in 10 tot 20 jaar in kwantitatieve termen de grootste economie ter wereld zijn, en dat moet worden gesaboteerd. Ching Pao citeert zelfs Deng Xiaoping die zegt dat het de Britse opzet is om “polariserende politiek in Hongkong te introduceren om het zijn vitaliteit en hulpbronnen te ontnemen, zodat het waardeloos is tegen het tijdstip van de Chinese overname. Wij moeten hen expliciet duidelijk maken: u zult uw doel niet bereiken want u verkijkt zich volkomen op onze vastbeslotenheid en macht” aldus Deng.

Dat er een doelbewust Brits plan is beraamd om chaos in Hongkong te creëren is natuurlijk onzin, maar de Britten hebben geenszins de machtsmiddelen om de chaos te bezweren die China kan veroorzaken als het zijn zin niet krijgt. Patten gooide vorige week vrijdag met de zegen van Major een lont in het Chinese kruitvat door te weigeren te onderhandelen op Chinese voorwaarden. Een slechtere timing was niet denkbaar. Het Nationale Volkscongres, dat maandag begon, is een neo-nationalistisch, anti-Brits circus geworden, waarin in de stijl van een maoïstische massa-campagne alle misdaden van het Britse imperialisme tegen China, sinds de Opiumoorlog van 1840-42 opnieuw de revue passeren. Optimistischer dan ooit tevoren over haar toekomst als supermacht, stimuleren de communisten dit rauwe nationalisme, om er het nieuwe cement voor de nationale eenheid van te maken, naarmate hun eigen bankroete ideologie, die rol niet meer kan vervullen. Dit herboren nationalisme brengt krachten in beweging, ook onder de zes miljoen Hongkong-Chinezen, waar het handjevol Britse koloniale bestuurders en hun lokale geestverwanten absoluut geen greep meer op heeft. Patten werd naar Hongkong gestuurd om meer democratie te brengen en daardoor een "eervolle Britse terugtrekking' in 1997 te vergemakkelijken. Dat Patten de rit tot 1997 niet uitzit staat nu wel vast en dat de resterende vier jaar en drie maanden in Hongkong een roemloze lijdensweg voor de Britten worden ook.