Schoon schip; De teleurgestelde priesters van Brian Moore

Brian Moore: No other Life. Uitg. Bloomsbury, 216 blz. Prijs ƒ 56,20

Als kerkelijk en wereldlijk gezag met elkaar botsen, is het conflict meestal langdurig en intens. Een ideale achtergrond voor verhalen en romans, getuige het recente werk van Brian Moore. Zijn drie laatste romans zijn politiek-religieus van inhoud en twee ervan hebben zelfs een priester als hoofdpersoon. Moore heeft al zeventien romans gepubliceerd en er komen veel priesters in voor maar in The Colour of Blood (1987), in Lies of Silence (1990) en in zijn onlangs verschenen boek, No other Life, heeft Moore de politieke actualiteit van respectievelijk Polen, Noord-Ierland en Haiti opgevoerd.

Brian Moore (1921) is afkomstig uit Belfast in Noord-Ierland, woonde daarna in Canada maar heeft sinds het midden van de jaren zestig een prachtig huis aan de Stille Oceaan in Malibu. The Doctor's Wife, The Colour of Blood en Lies of Silence werden genomineerd voor de Booker Prize maar Moore viste telkens achter het net. Hoewel hij door zijn constante hoge kwaliteit als een van de belangrijkste Engelse auteurs mag worden beschouwd, is hij allesbehalve een populaire schrijver bij het grote publiek.

De romans van Moore, hoewel altijd weer een genot om te lezen vanwege zijn vakmanschap, worden er niet vrolijker op. No other Life heeft een wel bijzonder bittere, illusieloze boodschap. De priester die het verhaal vertelt - of Brian Moore zelf - laat aan het slot weten dat het weinig zin heeft om de arme, onwetende inlander op te voeden tot een politieke revolutionair. Met andere woorden, het is maar de vraag of de "primitieve' mens gelukkiger wordt als hij een westers-beschaafde opvoeding krijgt en de kans krijgt de politieke status quo van zijn land te veranderen.

Op het persoonlijke vlak laat Moore zijn hoofdpersoon - en misschien sommige lezers - verbitterd achter. De priester-verteller in het verhaal, Paul Michel, komt tot een onthutsende ontdekking: dood is dood. "Er is geen ander leven', is de dubbelzinnige mededeling die dan volgt, noch voor de revolutionaire redder van het land maar misschien evenmin voor de overledene in het hiernamaals. Voor een bejaarde katholieke priester die geacht wordt in een hiernamaals te geloven, is dat een schokkende overtuiging.

Haiti leefde decennialang, tot 1986, onder het juk van de familie Duvalier, Papa Doc en Baby Doc. In december 1990 kwam Jean-Bertrand Aristide aan het bewind na de eerste echte democratische verkiezingen. Aristide, een katholieke priester, begon aan hervormingen maar regeerde niet lang. In september 1991 greep het leger in en zette Jean-Jacques Honorat in het zadel. Hij is echter een marionet van coupleider Raoul Cedras, die na Honorat Marc Bazin aanstelde. Aristide is in ballingschap in de VS en hoewel pogingen om hem terug te laten keren soms kans van slagen leken te hebben, is er nog steeds geen uitzicht op. Het land verarmt en de corruptie viert hoogtij. De militairen lieten onlangs schoorvoetend VN-waarnemers toe om de internationale publieke opinie gunstig te stemmen. Publieke steun aan Aristide in het land zelf wordt echter - zoals twee weken geleden nog - gewelddadig de kop ingedrukt.

Brian Moore koos Aristide als hoofdpersoon in zijn roman maar noemt hem Jeannot. Hij laat hem uit de binnenlanden naar de hoofdstad komen, in het boek Port Riche geheten, waar de Canadese geestelijke Paul Michel hem opleidt voor het priesterambt. Jeannot is een briljante jongeman met een enorme uitstraling. Hij krijgt zelfs iets van een heilige als hij tijdens een kerkdienst wordt beschoten door binnendringende soldaten maar niet wordt geraakt. Omdat hij een van hen is, heeft hij bij de Creoolse bevolking van Ganae ook gezag. Een democratische verkiezing maakt hem president, zij het niet tot vreugde van het parlement en het leger. Net als Aristide probeert Jeannot schoon schip te maken in het door corruptie en terreur geteisterde land. Hij wordt echter afgezet. Aristide vluchtte destijds naar de Verenigde Staten, Jeannot verdwijnt spoorloos en blijkt een aantal jaren later in zijn geboortestreek in alle rust te zijn overleden.

Moore moest kiezen voor een literaire oplossing van het probleem dat zijn verhaal, gebaseerd op politieke historie, nog steeds voortduurt. De draai die hij aan zijn boek geeft laat zien dat hij geen enkele hoop koestert voor Aristide's politieke toekomst en bovendien de priester van zijn geloof laat vallen. Moore, geboren in Belfast maar al jaren woonachtig in de VS, laat het vaker slecht aflopen met de priesters in zijn verhalen. Zowel in Blackrobe als in The Colour of Blood vinden een aantal geestelijken de dood. Die waren echter niet, zoals in No other Life het geval is, ongelovig geworden.

In No other Life is Moore opvallend dicht bij de politieke actualiteit gebleven. Het verhaal is spannend en realistisch maar krijgt wel erg veel lading door die onmiskenbare verbinding met de werkelijkheid. De lezer krijgt aan het slot een levensles mee die veel nadruk krijgt en die daardoor afbreuk doet aan de roman. Toen Graham Greene destijds zei dat Brian Moore zijn favoriete levende schrijver was, doelde hij natuurlijk op de Brian Moore van An Answer from Limbo en The Doctor's Wife die zo prachtig verhalen kan vertellen, intriges kan opbouwen en personages kan neerzetten - maar vast en zeker niet op de Moore die een sombere boodschap heeft voor de lezer.