Een duistere wereld zonder vertrouwde stemmen

Het vege lijf in: Oog in Oog, Ned. 1, 21.55-22.20u.

Dat wij het leven overzien zal niemand willen beweren. Er gebeurt altijd van alles dat zich aan onze greep en aan ons begrip onttrekt. Wie even naar de bakker loopt om brood en merkt dat zij haar tas niet heeft (thuis laten liggen?), die voelt zich nog niet direct opgenomen in een stroom van wanorde, maar er zijn situaties waarin dat gevoel van onmacht, het gevoel overweldigd te worden door onbegrijpelijke gebeurtenissen sterker is dan normaal. Oorlog bijvoorbeeld met alle slordige hevigheid vandien. Of stel je voor dat je een lichamelijke faculteit mist, dat je bijvoorbeeld blind zou zijn.

In Het vege lijf dat vanavond uitgezonden wordt in de IKON-serie Oog in Oog laat J. Bernlef een blinde vrouw aan het woord, die door de chaos van de oorlog is meegesleurd en nu niet precies weet waar ze is. Een kamp voor vluchtelingen, zo veel heeft ze begrepen. Ze tast letterlijk in het duister omtrent alles wat haar overkomt en overkomen is, toch kunnen wij ons uit haar hakkelige, springerige monoloog een beeld vormen van de voorafgaande tijd. Maar het is beter misschien om daar geen samenhangend verhaal van te maken, dat suggereert maar een orde en een houvast waaraan het de vrouw nu juist volkomen ontbreekt.

Het beeld is heel eenvoudig. We zien de blinde vrouw, gespeeld door Nettie Blanken, in een kamer waarin een paar bedden staan en een tafel, door het raam is er nauwelijks uitzicht, er wappert alleen een Rode Kruis-vlag. Die kan zij niet zien, maar hij voegt maar weinig informatie toe. De kamer lijkt niet onaardig, redelijk geruststellend voor zover zo'n onpersoonlijke kamer dat kan zijn. Maar onder de woordenstroom van de vrouw wordt de kamer een gat, een onbegrijpelijk leegte waarin sommige stemmen niet klinken - nooit zullen klinken ook.

"De nachten zijn het ergst' hebben andere vluchtelingen tegen de vrouw gezegd, toen ze nog onderweg waren. Voor haar niet zegt ze eerst wat bitter, 's nachts is het alleen maar kouder. Donker en dreigend is het altijd. Maar de stilte 's nachts maakt het toch wel degelijk nog donkerder: "Stilte, dan is er geen wereld'. Geen vertrouwde stemmen - dan is er geen wereld. Tas weg, met de bekende houten handgrepen - dan is er geen wereld. Alle kopjes nieuw en onpersoonlijk - geen wereld. "Hoe nieuwer, hoe stommer.'

Een gewone vrouw in een gewone kamer verandert langzaam in een stuurloos iemand ergens in het niets. Je ziet het gebeuren, maar wat je ziet blijft hetzelfde. Een mooie aflevering, jammer alleen dat Nettie Blanken soms iets te veel pathos in haar stem wil leggen, dan wordt ze ongeloofwaardig. Deze tekst vraagt niet om geschreeuw. Het is een stille tekst, in een zwijgende wereld.