Statisch drama van Camus over terugkeer van de verloren zoon

Voorstelling: Het Misverstand van Albert Camus door het Haarlems Toneel. Vert.: Pironne de la Notte. Regie: Joanna Bilska. Spel: Ellen Vogel, Marlous Fluitsma, Hidde Maas e.a. Toneelbeeld: Robert Broekhuis. Gezien: 12/3 Concertgebouw, Haarlem. Aldaar t/m 31/3; tournee in sept. en okt.

In Camus' treurspel Het misverstand (1944) dromen de beide hoofdpersonen, een oude herbergierster en haar dochter, van een gelukkig leven in een zonnig land aan zee, ver weg van de troosteloze plek waar zij nu hun dagen slijten. Het Haarlems Toneel vertaalde de voorgeschreven lelijkheid van deze plek in een naturalistisch decor: door een grote glazen wand kijkt men uit op de grauwe achtergevel van een voormalige drukkerij, die het uitzicht op de avondhemel compleet belemmert. Het is geen maanlicht, maar kil schijnwerperlicht dat, weerkaatst door die geschonden gevel, in de zaal naarbinnen valt.

Camus' drama laat zich lezen als een tragische variant op het thema van de verloren zoon: een man, in het buitenland rijk geworden, keert na twintig jaar terug naar zijn moeder en zijn zuster, die hem niet herkennen. In plaats van een feestmaal maken zij een slaapdrankje voor hem klaar; dat doen zij altijd wanneer er een rijke reiziger in hun herberg overnacht. Zo'n reiziger vermoorden en beroven zij vervolgens, in de hoop eens voldoende geld te hebben om naar dat zonnige land aan zee te gaan. Hoeveel ervaring de beide vrouwen al in het moordenaarshandwerk hebben blijkt in de regie van Joanna Bilska wel uit de geruisloze manier waarop zij het laatste slachtoffer, hun eigen bloedverwant, in een laken wikkelen en als een handzaam pakketje laten wegdragen.

Wie uit het bovenstaande concludeert dat het hier om een spannende toneelavond gaat, heeft het mis. Het tempo is zo traag en het spel zo statisch dat het voor de toeschouwer niet altijd meevalt om er de aandacht bij te houden. En alles ziet er even ordelijk uit: zelfs vlak na de moord staan de daders in perfecte symmetrie om het slachtoffer heen. Dat Het misverstand geen bruisende voorstelling is geworden, ligt in de eerste plaats aan het stuk zelf, want dat is, ofschoon geschreven door een Nobelprijswinnaar, niet direct een meesterwerk. Het verwrongen taalgebruik wijst erop dat Camus' klassieke ideaal van schoonheid, harmonie en redelijkheid hier op gespannen voet staat met de lelijke, onharmonieuze en absurde wereld die hij eigenlijk beschrijven wil.

In strikt academische zin is er dus niets aan te merken op Bilska's keurige en dienstbare enscenering. Sommige tegenstellingen uit het stuk geeft zij zelfs heel helder aan: zo zijn de herbergierster en haar dochter in muisgrijze pakjes gestoken terwijl de Verloren Zoon en zijn vrouw oranje kleren dragen - zij komen immers uit het land van zon en liefde. Toch zou een vrijere aanpak wel zo verfrissend zijn, hetzij door de suspense wat aan te dikken, hetzij door de personages iets meer kleur te geven, en dan niet alleen aan de buitenkant.

Want nu zag ik slechts één echt opmerkelijk personage, de even harde als hartstochtelijke herbergiersdochter Martha (Marlous Fluitsma). Elke vorm van liefde beschouwt zij als een misverstand, hoewel zij niet leven kan zonder haar uitgebluste moeder - een mooie rol van de 71-jarige Ellen Vogel. De oude bediende (Freek van Muiswinkel) ten slotte heeft slechts vijf woorden tekst, maar die leggen wel gewicht in de schaal. “Heb medelijden heer, help me”, prevelt de ontroostbare weduwe van de Verloren Zoon in een vlaag van godsdienstigheid. Waarop de bediende vraagt: “U heeft me geroepen?” en de arme vrouw alleen herhaalt: “Heb medelijden heer, help me.” Het antwoord van de knecht is een kort en krachtig “Nee!”, en daarmee wijst deze lomperik, de zuivere belichaming van de meedogenloze wereld waarin wij volgens Camus leven, elk verzoek om hulp of medelijden categorisch af.