Solidariteitspact levert Kohl politieke winst op

BONN, 15 MAART. Met het afschrijven van kanselier Helmut Kohl - een periodieke gewoonte van onder meer het weekblad Der Spiegel - moet men voorzichtig zijn. Hoe riskant dat kan zijn, zelfs al haalt hij maar 30 procent in de peilingen, heeft de 62-jarige, volgens zeer velen weer eens definitief aangeslagen CDU-voorzitter de afgelopen dagen gedemonstreerd in zijn door de media belegerde kanselarij. Met de rug tegen de muur? Zeker, en komt u maar weer.

Immers: sinds zaterdagavond, na tweeëneenhalve dag zeer hard en langdurig onderhandelen van iedereen met iedereen en iedereen tegen iedereen, na vele schorsingen en veel nerveus tussentijds intern partijoverleg, heeft Duitsland nu toch zijn grote Solidariteitspact voor de opbouw van Oost-Duitsland en herstel van de Westduitse economie. Meer nog: dat pact, dat in 1995 zijn volle werking krijgt, bindt sinds eergisteravond ook alle belangrijke deelnemers in de vele verkiezingscampagnes die de Bondsrepubliek volgend jaar krijgt (ook voor een nieuwe Bondsdag). Dát politieke aspect van de zaak zal Kohl zeker niet het minst bevallen.

De toppen van CDU/CSU en FDP, de kop van de oppositionele SPD en de premiers van de zestien Duitse deelstaten hebben elkaar dus alsnog gevonden in zo'n pact, dat ook een nieuwe financiële basis geeft aan de federatieve opzet van Duitsland. Na maanden van hevige ketelmuziek ontstond dus toch het vrijwillige akkoord waarop Kohl sinds vorig najaar steeds had aangestuurd. Consensus, dit keer is het een toverwoord met de politieke waarde van een goudschat voor de kanselier. En als het goed is ook voor de Duitse economie, die nog langdurig minimaal 150 miljard mark per jaar voor de opbouw van de vroegere DDR moet dragen.

Pag 10: Tijd was rijp voor akkoord

Met een terugblik op de vergadermarathon in zijn kanselarij zei een vermoeid-glimmende Helmut Kohl zaterdagavond tevreden: “Dit is een goed resultaat, dat positieve gevolgen zal hebben.” De reactie van SPD-voorzitter Björn Engholm, die nationale verantwoordelijkheid boven voortgezette frontale oppositie had verkozen (daarvan zal hij de gevolgen in zijn partij nog wel merken) klonk als een echo: “Dit is een verheugend akkoord.” Kohls partijgenoot en Intimfeind Kurt Biedenkopf, minister-president van Saksen en de afgelopen weken een van de leidende rebellen onder de premiers van de deelstaten, concludeerde zelfs dat “de politiek heeft bewezen dat zij wèl handelingsbekwaam kan zijn”. Na alle geklaag over Polikverdrossenheit, had de kanselier, van wie veelal wordt gezegd dat hij problemen liever "uitzit' dan ze door besluiten op te lossen, daarvoor in de volle perszaal van de kanselarij dus wel een lachje over.

De doorbraak, die zich vrijdagnacht al aftekende in de speciaal gevormde werkgroepen kwam uiteindelijk na een enerverend soort simultaanpartij van tweeëneenhalve dag. Het taaie beraad was donderdag begonnen met klachten van de SPD en de deelstaatpremiers over de passieve leiding van Kohl. Wat een andere manier was om te zeggen dat hij, en CSU-voorzitter Theo Waigel (minister van financiën), zijn kruit toen nog even had drooggehouden. Zoals het voorzittersduo van CDU en CSU al maanden voorzichtig wisselgeld had bewaard tussen de FDP en de SPD, de Oost- en Westduitse Länder en vakbeweging en werkgevers. En dat ook bleef doen terwijl de Duitse economie in een recessie zakte en de neerwaartse misère-spiraal in de vroegere DDR nog heviger werd. Wat onder meer betekende dat het Solidariteitspact een nog veel bredere opzet moest krijgen.

De "opstand' van de deelstaatpremiers van twee weken geleden, toen zij met hun unanieme verklaring van Potsdam naar Waigels beurs grepen, de afstraffing die de SPD vorige week zondag van de kiezers in Hessen kreeg en Kohls ongewone nederlaag in de Bondsdagfractie van CDU/CSU over de uitgestelde invoering van vignetten op de Autobahn, twee weken geleden, hadden niet alleen de verhoudingen rondom het door ieder gewenste Solidariteitspact verscherpt. Nee, die klappen hadden de botsende partijen ook hevig laten schrikken en hen rijper gemaakt voor wederzijdse concessies. Want, nog een eigenaardigheid van Kohl, hij kan niet alleen aardig met zijn eigen nederlagen omgaan, hij weet ook goed te taxeren wat een nederlaag voor een ander (Engholm bijvoorbeeld) betekent. Arme Engholm (premier van Sleeswijk-Holstein), na het SPD-debâcle in Hessen, werd in Lübeck, in zijn eigen achtertuin als het ware, alvast een nieuwe bundeling van kritisch-linkse SPD'ers gevormd: de "Lübecker Kreis'.

Om bij dat beeld van een simultaanwedstrijd te blijven: zaterdag kwam een veelomvattend groepsgambiet op tafel. Hier en daar zijn nog wel de nodige "kleinere' kwesties te regelen, vooral voor dit en volgend jaar. Maar op hoofdzaken krijgt iedereen wat. De coalitie, vooral de FDP, en het sukkelende bedrijfsleven halen binnen dat de belastingen niet voor 1995 worden verhoogd (dan komt er een fiscale solidariteitstoeslag van 7,5 procent op alle inkomens boven 30.000 mark per jaar, en worden belastingvrije voeten beperkt: opbrengst 28 miljard).

De SPD, met de vakbeweging in haar kielzog, mag noteren dat de aangekondigde verfoeide kortingen op werkloosheids- en bijstandsuitkeringen voor Kohl en Waigel kennelijk wisselgeldwaarde hadden en dus niet doorgaan. De deelstaten, die straks niet profiteren van Waigels solidariteitsheffing, krijgen voortaan 44 in plaats van 37 procent van de BTW-opbrengst (16 miljard extra). Bovendien blijft Bonn de grootste financier van de Duitse eenwording. Zowel als het gaat om de jaarlijkse "rechtstreekse' West-Oost-transfers van 58 miljard (waarvan Bonn 90 procent betaalt) als bij de rente en aflossing van de schulden, à 40 miljard, van failliete Oostduitse (voorheen "volkseigen') woningcorporaties (Bonn betaalt 37,5 miljard).

Facit: de wensen van de Länder zijn afgekocht uit de BTW-pot, hun premiers is daarmee voorshands de tanden uitgetrokken. De SPD betaalt voor de bescherming van de sociale-uitkeringen met latere belastingverhoging en een grotere politieke binding aan de kern van Kohls (economische) beleid. Oostduitse leden van de Bondsdag, vooral de zeker kwantitatief belangrijke groep van 66 CDU'ers onder leiding van minister Günther Krause (verkeer), kunnen weer iets rustiger gaan zitten.

Facit voorts: De kanselier en Waigel komen versterkt uit een strijd die zij knap hebben “uitgezeten” en Engholm krijgt het nog wat moeilijker. De buren mogen nu bezien hoe de grootste economie van Europa reageert. En uitkijken naar wat de Bundesbank verder met haar rente gaat doen.