Gerechtigheid of collectief geheugenverlies

MEXICO-STAD, 15 MAART. Hoe pijnlijk dicht bij de waarheid het vandaag uitgekomen rapport van de Verenigde Naties over El Salvador is, blijkt wel uit de reactie van president Alfredo Cristiani. Met zijn oproep tot een "algemene amnestie' voor alle in het rapport genoemde personen, poogt hij alsnog de lont uit deze politieke tijdbom te trekken. Eerder al hadden Cristiani en de militairen gepoogd de publicatie van het rapport uit te stellen omdat het “moment niet opportuun” zou zijn en de vrijkomende informatie het vredesproces in gevaar zou brengen.

Nieuw zijn de bevindingen van de door de VN ingestelde, driekoppige onderzoekscommissie natuurlijk niet. De Colombiaanse oud-president Bettancourt, de Venezolaanse ex-minister van buitenlandse zaken Figueredo en de Amerikaanse rechter Burgenthal constateren in hun verslag over ruim tien jaar schending van de mensenrechten in El Salvador wat al geruime tijd bekend was. Dat delen van het Salvadoraanse leger, onder aanvoering van minister van defensie Rene Emilio Ponce, als een doodseskader te werk zijn gegaan. Dat zij verantwoordelijk zijn voor onder andere de moord op zes jezuïetenpriesters eind 1989 en voor de massaslachting in het dorp El Mozote aan het begin van de burgeroorlog. Uit het rapport blijkt ook dat hoge functionarissen van de linkse guerrillabeweging FMLN, onder wie commandant Joaqun Villalobos, schuld dragen voor moordaanslagen op onder anderen burgemeesters en Amerikaanse mariniers.

Interessanter is natuurlijk wat nèt in het rapport staat: de context waarbinnen de schendingen van de mensenrechten tot stand zijn gekomen en de omvangrijke bemoeienis van de Verenigde Staten met het Salvadoraanse conflict, die destijds onder meer bestond uit het leveren van militair materieel en het trainen van speciale militaire eenheden, zoals het beruchte Atlacatl-bataljon. Juist deze soldaten waren verantwoordelijk voor de dood van de priesters, een incident dat in de VS grote opschudding teweegbracht en de publieke opinie definitief liet doorslaan in het nadeel van het rechtse machtsblok in El Salvador.

Volgens de Amerikaanse tijdelijk zaakgelastigde in San Salvador, Peter Romero, krijgt de Salvadoraanse regering nu een week de tijd om vijftien in het rapport genoemde militairen uit hun functies te ontheffen. Wat de sanctie is voor het niet voldoen aan deze Amerikaanse eis, werd niet gemeld. Duidelijk is wel, dat ook nu de burgeroorlog feitelijk een jaar geleden werd beëindigd, de Amerikaanse bemoeienis met El Salvador nog steeds intensief is.

Het rapport is een politieke tijdbom in El Salvador, omdat de greep van het leger op de burgerpolitici nog altijd uiterst stevig is. De nauwe banden tussen Cristiani's rechtse Arena-partij en de strijdkrachten blijken eens te meer uit het vandaag gepubliceerde rapport. De inmiddels overleden oprichter van Arena, majoor Roberto d'Abuisson, wordt verantwoordelijk gehouden voor de moord in 1980 op aartsbisschop Oscar Romero; een moord die onder auspiciën van het leger plaatshad. Toch mag uit het feit dat minister van defensie Ponce eind vorige week zijn functie ter beschikking stelde, blijken dat ook de Salvadoraanse militairen weinig heil zien in een terugkeer naar de slechte oude tijd, of in een greep naar de macht. Maar het ontslag van Ponce zal niet zonder een tegenprestatie van de kant van Cristiani zijn gekomen. Vermoedelijk luidde die tegenprestatie: algemene amnestie.

Vergeven en vergeten, zoals Cristiani wil, betekent ook dat de door de VN-commissie geconstateerde wandaden door het FMLN in de doofpot van de geschiedenis moeten verdwijnen. Daarmee houdt de Salvadoraanse president dan een potentieel gevaarlijke politieke tegenstander op de been. De voormalige guerrillabeweging is inmiddels omgevormd tot politieke partij en heeft zijn zinnen gezet op het winnen van de presidentsverkiezingen die volgend jaar zullen worden gehouden. Hoewel de algemene amnestie dus ook het FMLN in de kaart speelt, hebben woordvoerders van (facties binnen) de voormalige guerrillagroep al laten weten dat zij voet bij stuk zullen houden waar het om berechting van de in het rapport genoemde personen gaat. Inclusief dus hun eigen leiding.

El Salvador is inmiddels aangekomen in een fase waarin ook andere voormalige dictaturen uit Latijns Amerika als Argentinië, Uruguay en Chili zich bevonden. Na jaren van moorden, verdwijningen en martelingen staat de samenleving voor de vraag waarmee het land het beste is gediend: collectief geheugenverlies of het toepassen van recht na zoveel onrecht. Precedenten te over, maar een standaard-formule is er niet. De "schone lei' lijkt aantrekkelijk, maar gaat voorbij aan het recht van onder anderen de nabestaanden van de meer dan 75.000 slachtoffers die de burgeroorlog heeft gekost.