Alle voorstellen van Russische president afgewezen; Parlement isoleert Jeltsin

MOSKOU, 15 MAART. Het Russische parlement heeft president Boris Jeltsin in een vergaand isolement gedreven. Jeltsin heeft geen wettige middelen meer om Rusland via "presidentieel bestuur' centraal te gaan regeren.

Volgens Jeltsin heeft de volksvertegenwoordiging zich met deze keuze voor een “directe confrontatie met de wettig gekozen president” schuldig gemaakt aan “schending van de grondwet”. Ze heeft hiermee “het staatsbestel en de orde in het land op het spel gezet”, aldus Jeltsin in een vanmorgen uitgegeven verklaring.

Volgens parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov is door de nederlaag van Jeltsin de tijd daarentegen juist rijp om de regering van een aantal radicale hervormers te zuiveren. Hoewel premier Viktor Tsjernomyrdin zich daartoe nog niet uitdrukkelijk heeft uitgesproken, heeft hij door zijn gedrag wel laten doorschemeren daartoe bereid te zijn.

Deze wending in de Russische politiek is het gevolg van het Congres van Volksafgevaardigden, dat vorige week in "buitengewone' zitting bijeen is geweest. Dit duizendkoppige parlement heeft zaterdagmiddag op de laatste dag van zijn speciale sessie alle voorstellen van Jeltsin om het tij te keren categorisch van de hand gewezen.

Er komt geen bindend referendum over de "presidentiële republiek' die Jeltsin voor ogen heeft. Een officeel plebisciet is volgens het parlement “niet opportuun” omdat het “gevaarlijke consequenties met zich mee kan brengen”. Tussentijdse verkiezingen voor het presidentschap én een nieuw parlement zijn daarentegen niet uitgesloten.

In een resolutie heeft het congres zaterdag aan de Opperste Sovjet (het kernparlement) opgedragen de mogelijkheden daartoe komende maand uit te werken. Eerder had het Volkscongres de centrale omroepen, de Moskouse en Petersburgse radio en televisie alsmede de PTT bij wet onder parlementaire controle geplaatst.

In een oproep aan de “burgers van Rusland” hebben de afgevaardigden het volk ondertusssen aangespoord tot “orde en rust”. Dit appel is mede gericht aan de mijnwerkers in Siberië.

Pag 5: Volkscongres drijft wig in het presidentiële kamp; "Poging om de communisten de macht terug te geven'; "Stabiliteit is belangrijker dan hervormingen'

President Jeltsin op zijn beurt heeft aangekondigd zijn plebisciet op eigen gezag te gaan organiseren. Hij zal de bevolking een dezer dagen rechtsstreeks via de televisie toespreken om het tot verzet tegen de oppositie in het parlement te mobiliseren. Volgens vice-premier Vladimir Sjoemeiko gaat het referendum over het toekomstige staatsbestel in Rusland op 25 april hoe dan ook door, zij het dat de regering nu moet erkennen dat de volksraadpleging nu noodgedwongen het karakter zal hebben van een “opiniepeiling” die slechts “morele” betekenis kan hebben.

Niet bekend

De besluiten van het Volkscongres hebben dit weekeinde niet alleen de president in het defensief gedrongen maar ook de eenheid binnen Jeltsin's regering onder zware druk gezet. Anders dan een aantal hervormingsgezinde ministers in zijn kabinet, die eind vorige week in navolging van Jeltsin het parlement demonstratief te rug hebben toegekeerd, heeft premier Viktor Tsjernomyrdin nu namelijk gekozen voor verdere samenwerking met de volksvertegenwoordiging. De premier lijkt daarbij gesteund te worden door vice-president Aleksandr Roetskoj en secretaris Joeri Skokov van de nationale Veiligheidsraad, een coördinerend orgaan met vertegenwoordigers uit de regering, het leger en de staatsveiligheidsdienst dat het afgelopen half jaar dankzij de voortdurende politieke crisis steeds meer macht heeft weten te verwerven.

De keuze van Tsjernomyrdin is het gevolg van de vooralsnog geslaagde taktiek van het Volkscongres om een wig te drijven in het presidentiële kamp. Hoewel het parlement vorige week in overgrote meerderheid besloot om de president te beroven van zijn volmachten en hem het referendum over de staatkundige toekomst van Rusland te ontzeggen, is het de regering juist tegemoet gekomen. Het kabinet heeft van het Volkscongres bijvoorbeeld het recht gekregen om voortaan zelf wetsvoorstellen bij de Opperste Sovjet in te dienen.

In tegenstelling tot de vertrouwelingen van Jeltsin in het kabinet, bedankte premier Tsjernomyrdin het Volkscongres daarop zaterdagmiddag expliciet voor het in hem gestelde vertrouwen en zegde toe er alles aan te zullen doen de “economische toestand van het land te verbeteren”. Een ovatie was zijn deel. Ook Joeri Skokov, een communistische manager die twee jaar geleden door Jeltsin uit hun beider geboortestreek Sverdlovsk is meegenomen en op de achtergrond een centrale rol speelt, liet zich daarbij niet onbetuigd.

De kans is nu groot dat Tsjernomyrdin van zijn nieuwe machtspositie gebruik moet gaan maken en zal proberen om radicale "westerse' hervormers, zoals vice-premier Anatoli Tsjoebais (privatisering) en minister Andrej Kozyrev van buitenlandse zaken, uit zijn kabinet te lozen. Chasboelatov heeft hun aftreden nadrukkelijk geëist. Volgens de parlementsvoorzitter moet er “een nieuwe ploeg komen” met “nieuwe mensen die minder bloot staan aan ambities en naar de wet en de constitutie zullen leven”. Bovendien is de weg nu vrijgemaakt voor een federale structuur van de Russische staat, waarbinnen de autonome republieken en districten een grote mate van zelfbestuur kunnen afdwingen, aldus Chasboelatov zaterdagmiddag na afloop van het Volkscongres. In dat geval zal president Jeltsin worden gereduceerd tot min of meer symbolisch staatshoofd, zo voorspelde de jonge sociaal-democratische parlementariër Oleg Roemjantsev.

De leiding van het Volkscongres en de oppositie hebben afgelopen weekeinde zaterdag enthousiast gereageerd op de resultaten. Volgens parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov heeft het “imperatief van de grondwet” gezegevierd. Valeri Zorkin, de president van het Constitutionele Hof die drie maanden geleden aan de wieg stond van het akkoord tussen president en parlement om de staatkundige crisis via een referendum over een nieuwe grondwet te beslechten, heeft hem daarin gesteund. “Het is beter om met een slechte grondwet te leven dan zonder grondwet”, aldus Zorkin. “In december was een referendum nodig. Maar na de galop richting hyperinflatie, kan een referendum de politieke passies niet oplossen.” Zij het dat Zorkin er als neutrale arbiter aan toevoegde dat Jeltsin nog altijd de kans heeft zich te ontwikkelen als de “Russische Roosevelt of De Gaulle”.

In de ogen van parlementsvoorzitter Chasboelatov is het nu dan ook tijd voor ingrijpende correcties in het sociaal-economische beleid. Rusland moet op eigen kompas gaan varen. “Wij hebben onze deuren geopend. Maar we hebben nog steeds geen serieuze conceptie over de samenwerking met het Westen. De heren Reagan en Bush, die uitstekende lieden en sympathieke politici, hebben Gorbatsjov en Sjevardnadze veel beloofd. Het resultaat: verval en ontbinding van de Comecon, van het Warschaupact en daarna ook van de Sovjet Unie. Maar het Amerikaanse Congres heeft nog geen cent afgestaan. En terecht. Want waarom zouden de Amerikaanse arbeiders moeten betalen voor onze fouten”, aldus Chasboelatov tot enthousiasme van de bijna duizend afgevaardigden.

De conservatieve oppositie heeft het succes van het Volkscongres zaterdag meteen opgeëist. Volgens de politicus Ilja Konstantinov, een van de leiders van het Front van Nationale Redding dat Jeltsin vorig najaar tevergeefs wilde verbieden als ongrondwettige organisatie, moet de aanval op de president nu verhevigd worden. “Met dit Volkscongres is de strijd niet geëindigd, ze is pas begonnen”, aldus Konstantinov.

Volgens voorzitter Gennadi Zjoeganov van de communistische partij, die onlangs opnieuw is opgericht nadat het Constitutionele Hof van Zorkin het verbod van president Jeltsin ongedaan had gemaakt, is het Volkscongres echter hoe dan ook geëindigd in een “overwinning van de gezonde gedachte”. De communisten zijn thans bereid om deel te nemen aan een coalitieregering, voegde Zjoeganov er aan toe.

Sommige democraten tendeerden zaterdag opmerkelijk genoeg ook in die richting. “De enige oplossing is een ronde tafel met alle politieke krachten, inclusief communisten, centristen en democraten”, aldus de democratische politicus Sjenis. Volgens zijn geestverwant Vladimir Lysenko moeten de democraten hun confronterende politieke koers nu verzachten. “Een constitutionele weg naar presidentieel bestuur is niet meer mogelijk. Een burgeroorlog zal leiden tot een herhaling van 1917. Politieke stabiliteit is vandaag daarom belangrijker dan economische hervormingen. Die kunnen wel wat langzamer. Want als we niet in staat zijn om de politieke verhoudingen te stabiliseren, zal straks niemand zich meer kunnen herinneren dat er ooit zoiets is geprobeerd als hervormingen”.

Lysenko illustreerde daarmee dat het afgelopen Volkscongres er niet alleen geslaagd is om de machtspositie van Jeltsin te ontmantelen maar dat het ook gelukt is om de democratische vleugel uit elkaar te spelen. Zijn medestander Anatoli Sjabad, met Chasboelatov en Konstantinov een van de weinige parlementariërs die nooit lid zijn geweest van de communistische partij, verweet dit vooral de president. “Ik ben niet tevreden over de wijze waarop de president zich juridisch heeft laten adviseren. Als hij expliciet had kenbaar gemaakt dat hij bij een eventuele nederlaag in het referendum over de presidentiële republiek zou aftreden, had het congres wellicht met het plebisciet ingestemd”, aldus Sjabad.