Vijf-jarenplan moet land afhelpen van de economische erfenis van de apartheid; Zuid-Afrika houdt grote schoonmaak

JOHANNESBURG, 13 MAART. Met een klassiek vrije-marktrecept van minder staat, minder belastingen, meer investeringen en meer concurrentie wil Derek Keys, de "superminister' van financiën en economische zaken in Zuid-Afrika, de economische erfenis van de apartheid opruimen. Als het model van Keys de politieke omwenteling in Zuid-Afrika overleeft, heeft Afrika er weer een IMF-land bij.

Deze week publiceerde de meest gezaghebbende bewindsman uit president De Klerks kabinet een vijf-jarenplan om de in veertig jaar sociaal experiment vastgedraaide economie weer op gang te helpen. In zijn Normatieve Economische Model van driehonderd pagina's volgt Keys in grote lijnen de aanbevelingen die een onderzoeksmissie van het Internationaal Monetair Fonds vorig jaar deed. De minister probeert op deze manier Zuid-Afrika te presenteren als betrouwbaar eindpunt van internationale geldstromen, die kunnen gaan vloeien wanneer zwart en blank samen gaan regeren en de laatste financiële sancties tegen het land verdwijnen.

Keys is de enige minister in Zuid-Afrika die het zich kan veroorloven te komen met plannen voor ná de blanke overheersing, die niet meteen door de oppositie worden afgeschoten. Hij werd vorig jaar als bijna gepensioneerde directeur van een groot mijnbedrijf door president De Klerk in het kabinet gehaald. Met een a-politieke onafhankelijkheid houdt hij sindsdien politici van links en rechts de economische realiteiten voor. Het heeft hem inmiddels brede waardering opgeleverd, van ANC-leider Nelson Mandela tot het bedrijfsleven. Mede onder zijn invloed verruilde het Afrikaans Nationaal Congres zijn oude ideeën over een socialistische planeconomie voor die van een "gemengde economie' met gereduceerde staatsinmenging. Keys wordt nu zelfs genoemd als de minister van financiën in een regering van nationale eenheid, die vrijwel zeker door het ANC zal worden gedomineerd.

De minister heeft bovendien het voordeel dat hij geen apartheidsverleden met zich meesleept, wat veel van zijn collega's "regeerlam' maakt. In zijn meerjarenplan legt Keys onomwonden de gevolgen van de apartheid voor de Zuidafrikaanse economie bloot. Het merendeel van de economische ellende in Zuid-Afrika is volgens het model te wijten aan “de dure fysieke en functionele scheiding van mensen onder het apartheidssysteem. (..) Als het apartheidsparadigma is vervangen door het nieuwe paradigma van een economisch geïntegreerde samenleving, zullen de zeer inefficiënte en kostbare sociale, fysieke en administratieve regelingen voluit worden blootgelegd”, schrijft Keys. En dat in een regeringsstuk.

Keys presenteert zijn model met nadruk als een discussiestuk, om de broze samenwerking tussen vakbeweging, werkgevers en overheid in het nieuwe National Economic Forum niet te zeer onder druk te zetten. Een belangrijk element is het stimuleren van de investeringen van de overheid en de particuliere sector, die in vijf jaar moeten stijgen van 15 tot 26 procent van het Bruto Nationaal Produkt. De staat moet zijn financieringstekort terugbrengen van 8,5 tot 2,25 procent. De belastingen voor burgers en bedrijven moeten omlaag en de indirecte belastingen, zoals de BTW, verhoogd. Van de werknemers verwacht Keys een flinke loonmatiging, met stijgingen die niet meer dan 0,75 procent boven het inflatiepeil uitgaan. Keys wil de inflatie terugbrengen van de huidige tien naar drie procent in 1997.

Het plan, dat vele onderdelen van overheidsbeleid omvat, voorziet onder meer in verbetering van het onderwijs en de sociale zekerheid voor werklozen. Keys wil de luiken van de overgereguleerde, in zichzelf gekeerde economie langzaam openen door meer competitie op vrijere markten toe te staan. Het hele stelsel van maatregelen moet leiden tot een economische groei van 4,5 procent in 1997 (tegen -2 procent thans) en 1,3 miljoen banen in de formele sector.

Het ANC en zijn partner, de vakbeweging Cosatu, heetten het plan voorzichtig welkom en kritiseerden volgens verwachting de onderdelen die een toekomstige regering te veel zouden binden. De zwarte bevrijdingsbeweging staat immers voor de immense taak de verwachtingen van miljoenen arme, kansloze zwarten te vervullen. Het ANC wil dat via een “herverdeling van de welvaart” tussen de rijke blanken en de arme zwarten, maar op wat voor manier heeft het nog niet gespecificeerd. Daarbij kan het bij voorbeeld een verlaging van de belastingen en het staatsbudget moeilijk gebruiken. Afrikaanse machthebbers hebben ook geen grote traditie in het verkleinen van de overheid.

Keys dwingt met zijn plan alle partijen tot een serieus debat over de reconstructie van de Zuidafrikaanse economie. Zoals alle scenario's, heeft het zijn onzekerheden - zoals de wereldeconomie en de goudprijs, die voor Zuid-Afrika van levensbelang is. De belangrijkste wankele factor is de politieke stabiliteit in het land, waar de onderhandelaars van de politieke partijen voor moeten zorgen. Tot de non-raciale democratie een feit is, blijft de economie de gijzelaar van de politiek.