POL POT

Mijn hart bloedt: de arme Antonio Gramsci in verband gebracht met de massamoordenaar Pol Pot.

In het Boekenbijvoegsel van 20-2-93 schrijft Lolke van der Heide: ""Begin jaren zeventig huldigde Pol Pot ideeën die zo ontleend hadden kunnen zijn aan het werk van de Italiaanse marxist Antonio Gramsci en vooral aan diens contrastering van het pessimisme van het verstand met het optimisme van de wil. Ook al spreken de omstandigheden tegen je, had Gramsci betoogd, de wilskracht overwint alles'. Gramsci heeft iets dergelijks nooit betoogd, hij wist wel beter. Gramsci had in 1919 de nederlaag meegemaakt van de communistische fabrieksraden in Turijn, hij had het fascisme zien opkomen aangevoerd door zijn oude partijgenoot Mussolini, hij is in 1926 opgepakt en uiteindelijk in 1937 ziek en uitgeput in de gevangenis gestorven. Zijn "Gevangenisgeschriften' horen tot het meest genuanceerde wat op het gebied van de marxistische theorievorming te vinden is. Vanuit de gevangenis heeft hij tevergeefs geprobeerd te waarschuwen voor de totalitaire ontwikkelingen in de Sovjet Unie. Het ""optimisme van de wil en het pessimisme van het verstand' waar Van der Heide naar verwijst, prijkte op de bovenkant van "Il Grido del Popolo', de krant die in Turijn de opstand van de fabrieksarbeiders ondersteunde. Het motto was niet van Gramsci zelf maar van een van de vele utopische socialisten waar de 19de eeuw rijk aan was. Over wil schreef Gramsci o.a.: ""Wil betekent bewustzijn van het doel, en dat betekent weer exacte notie van de eigen kracht en van de middelen waarmee die in de actie tot uiting kan komen'. Niet opzienbarend, maar niets van doen met de wilskracht die alles overwint.

En ik kan niets bedenken wat Pol Pot ontleend zou kunnen hebben aan Gramsci die - om nog maar eens een citaat te geven - schreef: ""Alle mensen moeten de mogelijkheid hebben de eigen persoonlijkheid volledig te verwezenlijken'.

Naschrift Lolke van der Heide:

In de Engelse vertaling van Gramsci's Quaderni del Carcere (Gevangenisgeschriften), uitgegeven door Lawrence and Wishart (Londen 1971), onder redactie van Quintin Hoare en Geoffrey Nowell Smith staat op blz. 175 onder meer: ""pessimisme van het verstand, dat kan worden gecombineerd met het optimisme van de wil bij actieve en realistische politici.' In een noot verwijzen de redacteuren naar Gramsci's Passato e Presente, waaruit zij citeren: ""Het is noodzakelijk om onze aandacht met geweld te richten op het heden zoals het is, wanneer we het willen veranderen. Pessimisme van het verstand, optimisme van de wil.' Volgens Hoare en Smith maakte Gramsci dit motto van de Franse schrijver Romain Rolland ""al in 1919 tot een soort programmatische leus op de pagina's van Ordine Nuovo.' (Het Turijnse weekblad waarvan Gramsci redacteur was). Ten overvloede: in de boekbespreking staat dat Pol Pot waarschijnlijk Gramsci nooit heeft gelezen. Ik constateerde alleen een overeenkomst in de theorie van beiden op dit punt, hoe verschillend de visies van de originele denker Gramsci en de massamoordenaar Pol Pot ook mogen zijn geweest.